Sugʻurtalovchilar zaxiralarini qanday qoplashi kerak

Sugʻurtalovchi mukofotlarni bugun yigʻadi, qoplamalarni esa keyinroq toʻlaydi. Shu oraliqda pul uning investitsiya portfelida turadi va bu portfelda nima boʻlishi mumkinligini koʻp jihatdan qonun hal qiladi. Oʻzbekistonda asosiy ishni uchta nizom bajaradi: sugʻurta zaxiralari, toʻlov qobiliyati va investitsiya faoliyati haqidagi nizomlar. Uchalasi ham Moliya vazirligi tomonidan 2008 va 2009-yillarda chiqarilgan va hozir ham amalda. Ular oʻshandan beri koʻp marta oʻzgartirilgan, nazorat qiluvchi organ sifatida esa endi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) koʻrsatilgan.

Barcha matnlar 2026-yil 28-sentyabrda lex.uz da oʻqilgan. Bu eʼlon qilingan qoidalarning qisqacha bayoni, yuridik maslahat emas.

Huquqiy asos

«Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonun (2021-yil 23-noyabrdagi OʻRQ-730) sugʻurtalovchilar milliy yoki xorijiy valyutada olingan mukofotlardan vakolatli davlat organi belgilagan tartibda sugʻurta zaxiralarini shakllantirishi va joylashtirishini belgilaydi (49-modda). Unda, shuningdek, sugʻurtalovchining zaxiralariga mos aktivlar olib qoʻyilishi mumkin emasligi aytilgan. Tafsilotlar uchta nizomda:

• 1882-son, 2008-yil 15-dekabr, sugʻurtalovchilarning sugʻurta zaxiralari haqida: zaxiralar qanday hisoblanadi va ularni qaysi aktivlar qoplashi mumkin;
• 1806-son, 2008-yil 12-may, sugʻurtalovchi va qayta sugʻurtalovchilarning toʻlov qobiliyati haqida: toʻlov qobiliyati marjasi va sugʻurtalovchining barcha aktivlarini joylashtirish chegaralari;
• 1982-son, 2009-yil 16-iyul, sugʻurtalovchining investitsiya faoliyati haqida: boshqaruv, investitsiya siyosati va masʼul shaxs.

Raqamlar Adliya vazirligidagi roʻyxat raqamlaridir. 1882-son nizomga oxirgi marta NAPP ning 2026-yil 13-martdagi buyrugʻi bilan, 1806-son nizomga esa NAPP ning 2025-yil 28-maydagi buyrugʻi bilan oʻzgartirish kiritilgan.

Ajratilgan aktivlar: portfel ichidagi portfel

1882-son nizom sugʻurtalovchidan sugʻurta zaxiralariga teng aktivlarni ajratishni va ularni ajratilgan paytda buxgalteriya registrlarida aniq belgilashni talab qiladi (33-band). Ularning balans qiymati boʻyicha umumiy qiymati zaxiralar jamidan kam boʻlmasligi kerak. Ajratilgan aktivlar toʻrt talabga javob berishi lozim: diversifikatsiya, qaytuvchanlik, daromadlilik va likvidlik (34-band).

Ajratilgan portfelni yana uchta qoida shakllantiradi:

• aktivlardan faqat ular qoplaydigan zaxiralar maqsadida foydalanish mumkin va ular garovga qoʻyilmaydi (35-band);
• xorijiy valyutadagi zaxiralar shu valyutada yoki erkin almashtiriladigan valyutada qoplanadi (36-band);
• sugʻurtalovchi boshqaruv organlari har bir hisobot sanasida portfelni tekshirgandan soʻng, ajratilgan aktivlar zaxiralarning 100 foizidan 105 foizigacha boʻlgan oraliqqa qaytarilishi kerak: kam boʻlsa toʻldiriladi, 105 foizdan oshsa ortiqchasi chiqariladi (39, 40 va 41-bandlar).

Baʼzi aktivlar hech qachon qoplama hisoblanmaydi (37-band), jumladan taʼsischilar, aksiyadorlar va xodimlarga berilgan qarzlar, bogʻliq shaxslarning debitorlik qarzlari, uch oydan ortiq toʻlanmagan mukofotlar, soliq boʻyicha debitorlik, kafolatlar boʻyicha summalar va allaqachon majburiyat bilan yuklangan aktivlar.

70 foizlik qoplama roʻyxati

Ajratilgan aktivlarning kamida 70 foizi quyidagilarning bir qismi yoki barchasidan iborat boʻlishi kerak (38-band):

• Oʻzbekiston Respublikasining davlat qimmatli qogʻozlari;
• bank omonatlari (depozitlari);
• kassadagi hamda hisob-kitob, valyuta va boshqa bank hisobvaraqlaridagi pul mablagʻlari;
• Agentlik bilan kelishilgan holda xorijiy davlatlarning davlat qimmatli qogʻozlari;
• nizomda belgilanganidek, Oʻzbekistonda chiqarish va muomalaga ruxsat etilgan qimmatli qogʻozlar yoki muomalaga ruxsat etilgan xorijiy emitentlarning qimmatli qogʻozlari.

Qolgan 30 foiz yuqoridagi istisnolar va quyidagi toʻlov qobiliyati chegaralari doirasida boshqa maqbul aktivlar boʻlishi mumkin. Demak, sugʻurtalovchi zaxira portfelining asosini depozitlar va davlat obligatsiyalari tashkil etadi, shu bois Oʻzbekistonda bank omonatlari va obligatsiyalar maqolasidagi stavkalar va Oʻzbekiston davlat qimmatli qogʻozlari maqolasida tasvirlangan auksionlar sugʻurtalovchilar uchun juda muhim.

Sugʻurtalovchining barcha aktivlariga chegaralar

1806-son nizom faqat zaxira portfeliga emas, sugʻurtalovchining barcha aktivlariga tatbiq etiladigan joylashtirish chegaralarini belgilaydi (17-banddan 31-bandgacha):

• bitta bank: bitta tijorat bankidagi omonatlar sugʻurtalovchi aktivlarining koʻpi bilan 40 foizi;
• boshqa kredit tashkilotlari: tijorat banklari boʻlmagan kredit tashkilotlaridagi omonatlar jami aktivlarning koʻpi bilan 10 foizi;
• bitta mulk: bitta yer uchastkasi yoki boshqa koʻchmas mulk obyektiga aktivlarning koʻpi bilan 50 foizi;
• bitta kompaniya: bitta yuridik shaxsning ustav kapitaliga yoki undagi boshqa ishtirokka sugʻurtalovchi aktivlarining koʻpi bilan 30 foizi hamda shu yuridik shaxs ustav kapitalining koʻpi bilan 30 foizi miqdoridagi ulush, baʼzi shoʻba korxonalar bundan mustasno;
• barcha ulushlar: boshqa yuridik shaxslarning ustav kapitallariga sugʻurtalovchi oʻz mablagʻlari manbalarining koʻpi bilan 50 foizi, oldingi yil boʻyicha xalqaro auditning ijobiy xulosasini olgan tijorat banklaridagi ulushlar bundan mustasno;
• qarzlar: taʼsischilar, aksiyadorlar, lizing tashkilotlari, xodimlar va hayot sugʻurtasi polis egalariga berilgan qarzlar jami sugʻurtalovchi ustav kapitalining koʻpi bilan 10 foizi;
• bogʻliq shaxslar: bitta bogʻliq shaxsga ustav kapitalining koʻpi bilan 15 foizi va barchasiga 100 foizi, faqat kuzatuv kengashi ruxsati bilan, faoliyatning dastlabki ikki yilida esa umuman taqiqlanadi;
• pul zaxirasi: kassada va bank hisobvaraqlarida oldingi oʻn ikki oyda hisoblangan sugʻurta qoplamalarining kamida 3 foizi miqdorida pul mablagʻlari.

Asoslar turlicha: jami aktivlar, oʻz mablagʻlari yoki ustav kapitali. Har bir chegara oʻz maxrajiga ega boʻlishi kerak.

Ishlab chiqilgan misol

Jami aktivlari 200 milliard soʻm va sugʻurta zaxiralari 80 milliard soʻm boʻlgan shartli sugʻurtalovchini olaylik.

• Ajratilgan aktivlar 80 dan 84 milliard soʻmgacha boʻlishi kerak (zaxiralarning 100 foizidan 105 foizigacha).
• Ulardan kamida 56 milliardi (80 milliardning 70 foizi) qoplama roʻyxatida turishi kerak: davlat qimmatli qogʻozlari, depozitlar, pul va ruxsat etilgan qimmatli qogʻozlar.
• Hech bir tijorat banki uning 80 milliard soʻmdan ortiq depozitini saqlay olmaydi (200 milliardning 40 foizi). Kengash oʻz investitsiya siyosatida bank uchun qatʼiyroq chegara belgilashi mumkin.

Bu raqamlar arifmetikani koʻrsatish uchun oʻylab topilgan va hech qanday real kompaniyani tavsiflamaydi.

Toʻlov qobiliyati va hisobot

1806-son nizom toʻlov qobiliyati marjasining yetarlilik normativini ham belgilaydi: haqiqiy marjaning normativ marjaga nisbati kamida birga teng boʻlishi kerak (6-band). Hisobot davri oxirida u 0,5 dan pastga tushsa, litsenziya toʻxtatiladi yoki bekor qilinadi (48-band). Sugʻurtalovchilar normativ va joylashtirish chegaralariga rioya etilishi haqida har chorakda, chorakdan keyingi oyning 25-kunigacha hisobot beradi (36-band).

Kengashning investitsiya siyosati

1982-son nizom bu chegaralarni boshqaruv tartibiga aylantiradi. Har yili sugʻurtalovchi keyingi moliya yili uchun investitsiya siyosatini ishlab chiqadi va uni kuzatuv kengashi yoki boshqa vakolatli organ 20-dekabrgacha tasdiqlaydi (12-band). Siyosat boshqa narsalar qatori quyidagilarni qamrab olishi kerak:

• investitsiya xavflari tahlili;
• aktiv turlari boʻyicha uzoq muddatli taqsimot;
• aktiv turlari, mintaqalar va tarmoqlar boʻyicha taqsimot chegaralari;
• muayyan investitsiyalarga cheklov yoki taqiqlar;
• masʼul xodimlar uchun qaror qabul qilish chegaralari;
• sharoit yomonlashganda harakatlar rejasi.

Har qanday investitsiyadan oldin masʼul shaxs hujjatlarni oʻrganib chiqadi va bir hafta ichida yozma xulosa beradi (14-band). Bu shaxs bir vaqtning oʻzida buxgalteriya yozuvlarini amalga oshira olmaydi va pul qabul qila olmaydi (18-band). Sugʻurtalovchi investitsiyalar boʻyicha aktivlar, sanalar, stavkalar va daromadlar kesimida ichki hisobot yuritadi (17-band), har yili investitsiyalarini ichki nazoratdan oʻtkazadi va natijalarini kuzatuv kengashiga taqdim etadi (19 va 20-bandlar).

Regulyatorning minimal talablari ham, kengashning oʻz siyosati ham bir xil maʼlumotlarni talab qiladi: baholash, emitent va bank boʻyicha taʼsir hamda har bir buzilish qaydi. Chegaralar ortidagi gʻoya diversifikatsiya va xavf maqolasidagi gʻoyaning oʻzi.

Finmind qayerda turadi

Finmind maʼlumotlar va tahlil platformasi boʻlib, regulyatorga hisobot topshirish tizimi emas. NAPP ga hisobotlar sugʻurtalovchining oʻz ishi boʻlib qoladi. Tashkilotning Finmind hisobiga bugun nima kirishi va uning eʼlon qilingan cheklovlari /institutions sahifasida bayon etilgan.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.