Bank omonati va obligatsiya: qanday solishtirish kerak

Oʻzbekistondagi koʻplab jamgʻaruvchilar uchun birinchi tanlov oddiy: pulni bank omonatida saqlash yoki obligatsiya sotib olish. Ikkalasi ham foiz toʻlaydi, ikkalasida ham pul qaytadigan sana bor va ikkalasi ham koʻpincha portfelning xavfsiz qismi deb taʼriflanadi. Lekin ular bir xil narsa emas. Ular stavka qanday belgilanishi, pulingizni nima himoya qilishi, soliq qanday qoʻllanilishi va muddatidan oldin chiqish qanchalik oson ekanligi bilan farq qiladi. Ushbu qoʻllanma ikkalasini teng sharoitda solishtirishingiz uchun shu farqlarni koʻrib chiqadi.

Aslida nimani sotib olyapsiz

Bank omonati bank bilan tuzilgan shartnomadir. Siz pulni kelishilgan muddatga joylashtirasiz, bank kelishilgan stavkani toʻlaydi va muddat oxirida pulingizni qaytaradi. Shartnomada muddatidan oldin yechib olsangiz nima boʻlishi, foizlar qoldiqqa qoʻshilishi (foizlarni kapitallashtirish) va omonatni toʻldirish mumkinligi ham belgilanadi.

Obligatsiya siz emitentga beradigan qarzdir, emitent kompaniya, bank yoki davlat boʻlishi mumkin. Emitent kuponlarni toʻlashga va soʻndirish sanasida nominal qiymatni qaytarishga vaʼda beradi. Chiqarilgandan keyin obligatsiyani, masalan, «Toshkent» Respublika fond birjasi (UZSE)da sotib olish va sotish mumkin, uning bozor narxi esa savdo boʻlgan har kuni oʻzgaradi. Kupon va daromadlilik asoslari obligatsiya daromadliligi, kupon va narxi maqolasida tushuntirilgan.

Stavkalarni toʻgʻri solishtirish

Asosiy raqamlarni bevosita solishtirib boʻlmaydi. Omonat bitta yillik stavkani koʻrsatadi. Obligatsiya kupon stavkasini koʻrsatadi, lekin siz oladigan daromad toʻlagan narxingizga bogʻliq, shuning uchun investorlar soʻndirishgacha daromadlilikka qaraydi. Solishtirishdan oldin quyidagilarga ishonch hosil qiling:

• muddat bir xil yoki imkon qadar yaqin boʻlsin;
• valyuta bir xil boʻlsin, chunki soʻm va dollardagi stavkalar turli risklarni aks ettiradi;
• stavka soliqdan keyin olinsin;
• obligatsiya xaridi uchun broker va birja komissiyalari kabi xarajatlar hisobga olinsin.

Finmind omonatlar sahifasida banklarning oʻz sahifalaridan olingan omonat mahsulotlari eʼlon qilingan stavka, minimal summa, kapitallashtirish va muddatidan oldin yechib olish shartlari hamda har bir qator uchun manba va sana bilan koʻrsatiladi. Obligatsiyalar uchun UZSE obligatsiyalari sahifasi har bir listingdagi obligatsiyaning shartlari va soʻnggi yopilish narxini koʻrsatadi, daromadlilik egri chizigʻi sahifasi esa Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining muddatlar boʻyicha davlat obligatsiyalari daromadliligini koʻrsatadi. Bu bozor bir, ikki yoki besh yilga qarz berish uchun qancha toʻlashini baholashda foydali mezondir.

Pulingizni nima himoya qiladi

Omonatlar: davlat kafolat tizimi

Oʻzbekiston banklaridagi omonatlar lex.uz saytida eʼlon qilingan 2025-yil 18-fevraldagi ZRU-1031-son «Banklardagi omonatlarni himoya qilish kafolatlari toʻgʻrisida»gi Qonun bilan himoyalangan. Qonun 2025-yil 19-fevralda rasman eʼlon qilingan kundan kuchga kirgan. 2026-yil 26-sentabr holatiga uning asosiy qoidalari quyidagicha:

• Nima kafolatlanadi (25-modda): jismoniy shaxslar, shu jumladan yakka tartibdagi tadbirkorlar, hamda yuridik shaxslarning soʻmdagi va xorijiy valyutadagi omonatlari, hisoblangan, lekin toʻlanmagan foizlar bilan birga. Baʼzi omonatlar kafolatdan chiqarilgan, masalan, banklar va boshqa moliya tashkilotlari, davlat organlari hamda bank bilan bogʻliq shaxslarning omonatlari.
• Qancha (26-modda): bitta bankdagi bitta omonatchiga toʻlanadigan kompensatsiya, agar qoldiq 200 million soʻm yoki undan kam boʻlsa, qoldiqning toʻliq summasi, qoldiq kattaroq boʻlsa, 200 million soʻm. Agar bitta bankda istalgan valyutada bir nechta omonatingiz boʻlsa, umumiy kompensatsiya baribir shu summa bilan cheklanadi.
• Kim toʻlaydi: qonun avvalgi kafolat fondining huquqiy vorisi sifatida tashkil etgan omonatlarni kafolatlash agentligi.
• Avvalgi omonatlar: qonunning oʻtish qoidalariga koʻra, yangi chegara qonun kuchga kirgunga qadar qoʻyilgan omonatlarga qoʻllanilmaydi, bundan keyinchalik chegaradan yuqori summagacha oshirilgan va muddati uzaytirilgan omonatlar hamda talab qilib olinguncha omonatlar mustasno.

Uning oʻrnini egallagan 2002-yilgi qonun lex.uz saytida 2025-yil 19-fevraldan kuchini yoʻqotgan deb belgilangan. Chegara har bir bank uchun alohida boʻlgani sababli, 200 million soʻmdan koʻp mablagʻi bor jamgʻaruvchi har biri kafolatlangan summa doirasida qolishi uchun omonatlarini bir nechta bankka taqsimlashi mumkin.

Obligatsiyalar: emitentning toʻlov qobiliyati

Obligatsiya omonat emas, shuning uchun emitent bank boʻlsa ham, omonat kafolati uni qamrab olmaydi. Sizning himoyangiz emitentning moliyaviy barqarorligi va obligatsiya shartlaridir. Shuning uchun korporativ obligatsiya sotib olishdan oldin emitent hisobotlarini openinfo.uz saytida oʻqish foydali. Davlat qimmatli qogʻozlari davlat krediti bilan taʼminlangan, bu kompaniya riskidan farq qiladi va odatda pastroq boʻladi.

Soliq solishtirishni qanday oʻzgartiradi

Soliq stavkalardagi kichik farqdan koʻra muhimroq boʻlishi mumkin. lex.uz saytidagi Soliq kodeksiga koʻra, 2026-yil 26-sentabr holatiga:

• Jismoniy shaxslar oladigan omonat foizlariga soliq solinmaydi: 378-moddaning 13-bandi banklardagi omonatlar boʻyicha foizlar va yutuqlarni soliqdan ozod daromadlar qatoriga kiritadi.
• Davlat qimmatli qogʻozlari: xuddi shu 378-moddaning 12 va 13-bandlari jismoniy shaxslar uchun Oʻzbekiston davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha foizlar va daromadlarni soliqdan ozod qiladi.
• Korporativ obligatsiyalar kuponlari foiz daromadi boʻlib, rezident jismoniy shaxslar uchun 381-moddaga koʻra 5% stavkada soliqqa tortiladi va soliq agenti sifatida emitent tomonidan ushlab qolinadi.

Tushuntirish uchun olingan raqamlar bilan misol. Aytaylik, bir yillik omonat 17% toʻlaydi, nominal qiymatida sotib olingan va soʻndirishgacha bir yil qolgan korporativ obligatsiya esa 18% kupon toʻlaydi. Rezident jismoniy shaxs uchun:

• Omonat: 17%, soliqsiz, demak sof 17%.
• Korporativ obligatsiya: 18% dan kupon soligʻi 5% ayriladi, demak komissiyalardan oldin sof 17.1%.

Bir foiz punktiga oʻxshab koʻringan farq taxminan 0.1 punktgacha qisqaradi, obligatsiya xaridi uchun komissiyalar esa uni butunlay yopib qoʻyishi mumkin. Norezidentlar uchun stavkalarni ham oʻz ichiga olgan toʻliq roʻyxat dividend va obligatsiya kuponiga soliq haqidagi qoʻllanmamizda keltirilgan.

Pulni muddatidan oldin qaytarib olish

Koʻpincha hal qiluvchi farq aynan shu.

• Omonat: muddatidan oldin yechib olish shartnoma bilan tartibga solinadi. Koʻplab omonatlar bunga ruxsat beradi, lekin foizlarni pastroq stavkada qayta hisoblaydi, baʼzi muddatli omonatlar esa soʻndirish muddatidan oldin yechib olishga umuman ruxsat bermaydi. Imzolashdan oldin muddatidan oldin yechib olish bandini oʻqing.
• Obligatsiya: muddatidan oldin chiqishning yagona yoʻli uni boshqa investorga sotishdir. UZSEda koʻplab obligatsiyalar kam savdo qilinadi. Xaridorni tez topa olmasligingiz yoki faqat pastroq narxda topishingiz mumkin. Agar sotib olganingizdan keyin foiz stavkalari oshgan boʻlsa, narx ham pastroq boʻladi, bu foiz stavkalari va MB asosiy stavkasi haqidagi qoʻllanmamizda tushuntirilgan.

Agar pul soʻndirish sanasigacha kerak boʻlmasligiga ancha ishonchingiz komil boʻlsa, likvidlikdagi farq kamroq ahamiyatga ega. Agar kerak boʻlishi mumkin boʻlsa, jamgʻarmangizning shu qismi uchun shartlari moslashuvchan omonat yoki favqulodda vaziyatlar jamgʻarmangiz yaxshiroq joy.

Qaror qabul qilishning oddiy usuli

1. Avval favqulodda vaziyatlar jamgʻarmasini tez yechib olish mumkin boʻlgan joyga ajrating.
2. Muddatni pul kerak boʻladigan vaqtga moslang.
3. Sof stavkalarni bir xil valyutada, soliq va xarajatlardan keyin solishtiring.
4. Himoyani tekshiring: omonat uchun bank boʻyicha kafolat chegarasini, obligatsiya uchun emitent hisobotlarini.
5. Faqat bittasini tanlash oʻrniga mablagʻni ikkalasi oʻrtasida taqsimlashni oʻylab koʻring.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.