Oʻzbekistonda davlat qimmatli qogʻozlari

Davlat soʻmda qarz olganda buni davlat qimmatli qogʻozlarini sotish orqali amalga oshiradi. Oʻzbekistonda bular Iqtisodiyot va moliya vazirligi chiqaradigan va Markaziy bank muntazam oʻtkazadigan auksionlarda sotiladigan gʻaznachilik majburiyatlari va gʻaznachilik obligatsiyalaridir. Koʻplab xususiy investorlar ular faqat banklar uchun deb hisoblaydi. Qoidalar boshqacha deydi, garchi ularga kirish yoʻli aksiya sotib olishdan farq qilsa ham. Ushbu qoʻllanmada nimalar mavjudligi, ular qanday sotilishi va soʻnggi auksionlar qancha toʻlagani tushuntiriladi.

Davlat qimmatli qogʻozi nima hisoblanadi

«Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida»gi Qonun davlat qimmatli qogʻozlarini davlat gʻaznachilik obligatsiyalari, Oʻzbekiston Respublikasi nomidan chiqarilgan xalqaro obligatsiyalar va Markaziy bank obligatsiyalari deb taʼriflaydi (lex.uz, 3-modda, 2026-yil 26-sentyabr holatiga). Davlat qimmatli qogʻozlari emissiya risolasisiz va chiqarilishni davlat roʻyxatidan oʻtkazmasdan chiqariladi, ular qisqa muddatli (bir yilgacha), oʻrta muddatli (bir yildan besh yilgacha) yoki uzoq muddatli (besh yil va undan koʻp) boʻlishi mumkin (13-modda).

Ushbu qoʻllanma vazirlikning ichki soʻmdagi qimmatli qogʻozlari haqida. Xalqaro obligatsiyalar chet elda sotiladi, Markaziy bankning oʻz obligatsiyalari esa pul-kredit siyosati vositasidir.

Gʻaznachilik majburiyatlari va obligatsiyalari qoidalari

Batafsil qoidalar Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 14-dekabrdagi 1016-son qarorida va u tasdiqlagan davlat qimmatli qogʻozlarini joylashtirish, muomalasi va soʻndirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan (lex.uz, 2026-yil 26-sentyabr holatiga). Asosiy qoidalar:

• Qimmatli qogʻozlarni vazirlik hujjatsiz shaklda chiqaradi va ular Hukumat ixtiyoridagi barcha aktivlar bilan taʼminlangan.
• Qisqa muddatli (bir yilgacha) qimmatli qogʻozlar gʻaznachilik majburiyatlari sifatida chiqariladi. Oʻrta va uzoq muddatlilari gʻaznachilik obligatsiyalari sifatida chiqariladi.
• Ular qatʼiy kuponli, nol kuponli (diskontli qimmatli qogʻozlar), inflyatsiyaga bogʻlangan yoki boshqa shakllarda boʻlishi mumkin.
• Bitta davlat qimmatli qogʻozining nominal qiymati 1,000,000 soʻm.
• Gʻaznachilik obligatsiyalari yuridik shaxslar va jismoniy shaxslar, rezidentlar va norezidentlar orasida joylashtirilishi mumkin.
• Markaziy bank fiskal agent vazifasini bajaradi: u vazirlik nomidan qimmatli qogʻozlarni Oʻzbekiston Respublika valyuta birjasi (UzRVB) savdo maydonchasi orqali joylashtiradi va soʻndiradi hamda foizlarni toʻlaydi.

Ular qanday sotiladi

Davlat qimmatli qogʻozlari fond birjasida aksiyalar kabi sotilmaydi. Nizom quyidagi yoʻlni belgilaydi:

1. Vazirlik har yili chiqarish jadvalini eʼlon qiladi, Markaziy bank esa har bir auksion va uning shartlarini oʻtkazilishidan kamida bir kun oldin eʼlon qiladi.
2. Birlamchi joylashtirish auksion shaklida Markaziy bank tomonidan oʻtkaziladi. Dilerlar raqobatli arizalar (oʻzlari koʻrsatgan narxdagi miqdor) va raqobatsiz arizalar (qanoatlantirilgan raqobatli arizalarning oʻrtacha tortilgan narxidagi pul summasi) beradi. Vazirlik kesish narxini, yaʼni sotadigan eng past narxini belgilaydi.
3. Bevosita faqat dilerlar ishtirok etadi. Diler UzRVB aʼzosi boʻlgan tijorat banki yoki litsenziyaga ega boshqa investitsiya vositachisi. Birlamchi dilerlar auksionda oʻzlari yoki investorlar uchun sotib oladi. Ikkilamchi dilerlar birlamchi dilerlar orqali sotib oladi va ikkilamchi bozorda savdo qiladi.
4. Investor diler orqali sotib oladi. Nizom investorni diler bilan tuzilgan shartnoma asosida davlat qimmatli qogʻozlarini sotib oluvchi yuridik yoki jismoniy shaxs, rezident yoki norezident deb taʼriflaydi. Investor buyurtmalarini shu diler beradi, investorlar bilan pul hisob-kitoblari esa faqat dilerlar hisobvaraqlari orqali oʻtadi.
5. Ikkilamchi savdo UzRVB savdo tizimida dilerlarning raqobatli arizalari asosida oʻtadi. Auksion natijalari boʻyicha hisob-kitoblar T+0, T+1 yoki T+2 da amalga oshiriladi.
6. Foizlarni birja dilerlarga oʻtkazadi, dilerlar esa ularni shartnomalariga muvofiq investorning talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻiga toʻlaydi.

Demak, amalda gʻaznachilik obligatsiyalarini xohlagan xususiy investor bank yoki investitsiya vositachisidan u davlat qimmatli qogʻozlari dileri sifatida ishlashini, jismoniy shaxslardan buyurtma qabul qilishini, eng kam summasi va komissiyalari qanchaligini soʻraydi.

Soʻnggi auksionlar qancha toʻlagan

Markaziy bank har bir auksion natijalarini fiskal agent sahifasida eʼlon qiladi (cbu.uz, 2026-yil 25-sentyabrda yangilangan). 2026-yil 3-sentyabrda oʻtkazilgan ikki auksion:

• Uch yillik kuponli obligatsiya (1,095 kun, soʻndirish 2029-yil 2-sentyabr): 3,000 milliard soʻm taklif qilingan, 1,346,000 dona qimmatli qogʻoz 1,375.35 milliard soʻmga joylashtirilgan, oʻrtacha tortilgan stavka 12.25%, qabul qilingan stavkalar 12.24% dan 12.30% gacha.
• 364 kunlik diskontli qimmatli qogʻoz (soʻndirish 2027-yil 2-sentyabr): 1,000 milliard soʻm taklif qilingan, 400,000 dona 358.00 milliard soʻmga joylashtirilgan, oʻrtacha tortilgan stavka 11.97%.

Xuddi shu sahifada 2026-yildagi avvalgi auksionlar biroz yuqoriroq stavkalarda koʻrsatilgan. Masalan, 2026-yil 4-iyunda joylashtirilgan uch yillik kuponli obligatsiyaning oʻrtacha tortilgan stavkasi 12.79% boʻlgan. Stavkalar bozor sharoitiga qarab oʻzgaradi va kelgusi daromadni vaʼda qilmaydi.

Diskontli qimmatli qogʻozni oʻqish

Yuqoridagi 364 kunlik qimmatli qogʻoz uchun 400,000 dona uchun 358.00 milliard soʻm muddat oxirida 1,000,000 soʻm qaytaradigan qimmatli qogʻoz uchun oʻrtacha 895,000 soʻm narxni anglatadi. Shu oʻrtacha narxda sotib olib, muddat oxirigacha ushlab turgan egasi toʻlaganidan 105,000 soʻm koʻp oladi, bu 364 kun davomida narxning taxminan 11.7% i. Markaziy bank eʼlon qilgan 11.97% lik oʻrtacha tortilgan stavka biroz farq qiladi, chunki stavkalar auksionning oʻz qoidalari boʻyicha yillik hisobga keltiriladi. Bu yerdagi hisob-kitob diler komissiyalaridan oldingi, misol uchun berilgan hisob.

Soliqlar

Soliq kodeksiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha foizlar jismoniy shaxslarning soliqqa tortilmaydigan daromadlari qatoriga kiradi (lex.uz, 378-modda, 2026-yil 26-sentyabr holatiga). Unga tayanishdan oldin kodeksning amaldagi matnini tekshiring.

Davlat qimmatli qogʻozlari muqobillar bilan qanday solishtiriladi

• Bank omonatiga nisbatan. Ikkalasi ham soʻmda stavka toʻlaydi, lekin davlat qimmatli qogʻozini muddat tugashidan oldin diler orqali boshqa investorga siz toʻlagan narxdan yuqori yoki past boʻlishi mumkin boʻlgan bozor narxida sotish mumkin. Omonatning muddatidan oldin yechib olish boʻyicha oʻz shartlari bor.
• Korporativ obligatsiyalarga nisbatan. Davlat qimmatli qogʻozlari davlat majburiyati, korporativ obligatsiya esa bitta kompaniyaga bogʻliq. Buning oʻrnini qoplash uchun korporativ obligatsiyalar koʻpincha yuqoriroq kupon toʻlaydi. Ular Oʻzbekistonda korporativ obligatsiyani qanday sotib olish maqolasida koʻrib chiqilgan.
• Foiz stavkasi xavfi ikkalasiga ham tegishli. Siz sotib olganingizdan keyin bozor stavkalari oshsa, mavjud qatʼiy stavkali obligatsiya narxi tushadi. Sababi obligatsiya daromadliligi, kupon va narx maqolasida, stavkalar muhiti esa foiz stavkalari va Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi maqolasida tushuntirilgan.

Stavkalarni Finmind orqali kuzatish

Finmindning pullik Daromadlilik egri chizigʻi funksiyasi milliy valyutadagi davlat obligatsiyalari boʻyicha Markaziy bankning rasmiy daromadlilik egri chizigʻini muddatlar kesimida tarixi bilan koʻrsatadi, bu esa auksion natijalarini kontekstda koʻrishga yordam beradi. Listingdagi korporativ obligatsiyalar ochiq UZSE obligatsiyalari sahifasida koʻrsatilgan.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.