UZSEdagi bank aksiyalari uchun P/B koeffitsiyenti

«Toshkent» Respublika fond birjasida (UZSE) listingdagi aksiyalar orasida banklar koʻp va banklarni zavod yoki doʻkonlar uchun ishlaydigan vositalar bilan baholash eng qiyinlaridan biri. Bank tushumi asosan foizlardan iborat, uning xomashyosi boshqalarning puli, qarzi esa uni moliyalashtirish usuli emas, biznesning bir qismi. Shuning uchun tahlilchilar banklarga qaraganda birinchi navbatda boshqa koeffitsiyentga murojaat qiladi: narxning balans qiymatiga nisbati, yaʼni P/B. Ushbu qoʻllanma koeffitsiyent qanday ishlashini, uni qanday hisoblashni, nega uni kapital rentabelligi bilan birga oʻqish kerakligini va Oʻzbekistondagi bank hisobotlarining farqini tushuntiradi.

P/B nimani oʻlchaydi

Balans qiymati balansdagi xususiy kapital: barcha aktivlar hisobdagi qiymatida sotilib, barcha majburiyatlar toʻlansa, egalarga qoladigan summa. Koeffitsiyent bozor narxini shu raqam bilan solishtiradi:

• P/B = aksiya narxi ÷ bir aksiyaga balans qiymati, yoki xuddi shu narsa
• P/B = bozor kapitallashuvi ÷ xususiy kapital

P/B 1 ga teng boʻlsa, bozor bankni aynan uning balans kapitali qiymatida baholaydi. 1 dan yuqori boʻlsa, investorlar ustama toʻlaydi, odatda bank shu kapitaldan yaxshi daromad topishini kutgani uchun. 1 dan past boʻlsa, ular balans qiymatidan kam toʻlaydi, koʻpincha daromadlarga yoki aktivlarning haqiqiy qiymatiga shubha qilgani uchun.

Nega P/B banklarga mos keladi

Sanoat kompaniyasi uchun balans qiymati zaif mezon: yigirma yil oldin sotib olingan zavod bugungi narxining bir qismida hisobda turishi mumkin, brendlar va nou-xau esa balansda umuman yoʻq. Bank boshqacha. Uning aktivlarining katta qismi kreditlar, qimmatli qogʻozlar va pul mablagʻlari, ular yomon kreditlar uchun zaxiralardan keyin bank olishni kutgan summaga yaqin qiymatda hisobga olinadigan moliyaviy summalar. Uning kapitalini regulyatorlar ham kuzatadi, chunki bu omonatchilar zarar koʻrishidan oldin zararlarni qoplaydigan yostiq. Shuning uchun banklar uchun balans qiymati ham maʼnoliroq, ham qattiqroq nazorat qilinadi.

Oʻzbekistonda bank hisobotlari qanday farq qiladi

Banklar koʻpchilik kompaniyalar topshiradigan BHMS buxgalteriya balansi (1-shakl) va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdan (2-shakl) foydalanmaydi. 2025 yil 1 yanvardan bu shakllarni belgilaydigan nizom tijorat banklari, sugʻurta va byudjet tashkilotlarini istisno qiladi (lex.uz, roʻyxat raqami 3567, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). openinfo.uz saytida bank balansi kassadagi pul va Markaziy bankdan olinadigan mablagʻlar kabi qatorlar bilan, moliyaviy natijalar hisoboti esa foiz daromadlari bilan boshlanadi.

Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonun investor uchun muhim qoidalarni belgilaydi, 2026 yil 26 sentyabr holatiga (lex.uz):

• Banklar moliyaviy hisobotlarni Markaziy bank belgilagan shaklda, auditorlik tashkiloti ulardagi maʼlumotlarning ishonchliligini tasdiqlaganidan keyin eʼlon qiladi (72-modda).
• Banklar oʻz mablagʻlari, kapitalga qoʻyiladigan talablarning bajarilishi, likvidlik, risklar miqdori va boshqa asosiy prudensial normativlar haqidagi maʼlumotni oshkor qilishi shart (72-modda).
• Banklarning yillik moliyaviy hisoboti majburiy auditdan oʻtkaziladi, audit esa buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik va moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga muvofiqlikni tekshiradi (74-modda).

Amalda P/B uchun foydalanadigan kapital raqami soʻnggi auditdan oʻtgan yillik hisobotdan olinishi kerak, kapital haqidagi oshkor qilingan maʼlumotlar esa shu kapitalning qancha qismi zararlarni qoplaydigan yostiq hisoblanishini koʻrsatadi.

Hisoblangan misol

Ikki faraziy bank, yaxlitlangan raqamlar faqat namuna uchun:

A bank

• Xususiy kapital: 2,000 milliard soʻm
• Muomaladagi oddiy aksiyalar: 1 milliard dona
• Aksiya narxi: 3,000 soʻm, demak bozor kapitallashuvi 3,000 milliard soʻm
• Yillik sof foyda: 400 milliard soʻm

Bir aksiyaga balans qiymati 2,000 soʻm, shuning uchun P/B = 3,000 ÷ 2,000 = 1.5. ROE 400 ÷ 2,000 = 20%.

B bank

• Xususiy kapital: 2,000 milliard soʻm
• Muomaladagi oddiy aksiyalar: 1 milliard dona
• Aksiya narxi: 1,200 soʻm, demak bozor kapitallashuvi 1,200 milliard soʻm
• Yillik sof foyda: 160 milliard soʻm

P/B = 1,200 ÷ 2,000 = 0.6. ROE 160 ÷ 2,000 = 8%.

P/B boʻyicha B bank ancha arzon koʻrinadi. Lekin P/B ni ROE ga boʻlishga teng boʻlgan P/E ga qarang: A bank uchun 1.5 ÷ 0.20 = 7.5, B bank uchun 0.6 ÷ 0.08 = 7.5. Har bir bank topadigan foydaga nisbatan bozor ularni bir xil baholaydi. B bankning past P/B koʻrsatkichi shunchaki uning past kapital rentabelligini aks ettiradi. Xulosa: past P/B faqat bank daromadlari yaxshilanishi ehtimoli boʻlsa yoki uning balans qiymati bozor oʻylaganidan mustahkamroq boʻlsa, arzonlik hisoblanadi.

P/B va ROE birga koʻriladi

Misoldan foydali amaliy qoida kelib chiqadi. Aksiyadorlar risk uchun talab qiladiganidan yuqori kapital rentabelligiga erisha oladigan bank odatda balans qiymatidan yuqori savdo qilinadi. Undan kam topadigan bank esa odatda balans qiymatidan past savdo qilinadi. Shuning uchun banklarni solishtirganda ularni faqat P/B boʻyicha tartiblamang, P/B va ROE ni yonma-yon qoʻying. ROE va ROA haqidagi qoʻllanmamiz nega bankning ROA koʻrsatkichi tabiiy ravishda past va nega kuzatish kerak boʻlgan raqam ROE ekanini tushuntiradi.

Bank aksiyalariga xos xatolar

• Kreditlar sifati. Balans qiymati uning ortidagi kreditlar qanchalik yaxshi boʻlsa, shunchalik yaxshi. Muammoli kreditlar uchun zaxira yetarli boʻlmasa, kapital oshirib koʻrsatilgan va haqiqiy P/B koʻringanidan yuqori. Zaxiralardagi keskin sakrashlarni kuzating va auditor xulosasini oʻqing.
• Imtiyozli aksiyalar. Koʻplab UZSE banklarida oddiy va imtiyozli aksiyalar bor. Bir oddiy aksiyaga balans qiymatini hisoblashda oddiy aksiyalar soniga boʻlishdan oldin kapitalning imtiyozli aksiya egalariga tegishli qismini, masalan, ularning nominal qiymatini yoki ustavda belgilangan summani ayiring.
• Aksiya turlari va narxlar. Bir xil turdagi aksiyaning narxi va sonidan foydalaning. Imtiyozli aksiya koʻpincha shu bankning oddiy aksiyasidan boshqa narxda savdo qilinadi.
• Kapitalni oshirish. Banklar, masalan, kapitalini mustahkamlash uchun yangi aksiyalar chiqarishi mumkin. Balans qiymatidan past narxda chiqarilgan yangi aksiyalar mavjud aksiyadorlar uchun bir aksiyaga balans qiymatini kamaytiradi, undan yuqori narxdagilari esa oshiradi.
• Sanalar. Kapital yiliga bir marta auditdan oʻtgan shaklda eʼlon qilinadi, narx esa har kuni oʻzgaradi. Solishtirayotgan narxingiz sanasini va kapitalning moliya yilini doim belgilang.
• Likvidlik. Baʼzi bank aksiyalari kam savdo qilinadi. Kichik yoki eski bitim narxi bugun haqiqatda sotib olish yoki sotish mumkin boʻlgan narxni aks ettirmasligi mumkin.

Finmind qanday yordam beradi

Ochiq aksiyalar sahifalarida har bir UZSE bank aksiyasi, masalan, Hamkorbank (HMKB) yoki Oʻzsanoatqurilishbank (SQBN), tegishli raqamlar mavjud boʻlsa, asosiy koʻrsatkichlar qatorida P/B, P/E va ROE ni koʻrsatadi. Sahifada P/E va P/B koʻrsatilgan sanadagi yopilish narxi va soʻnggi eʼlon qilingan yillik raqamlardan foydalanishi yozilgan, kapital nol yoki manfiy boʻlsa, P/B boʻsh qoldiriladi. Har bir sahifada aksiya turi yozilgan, shu bankning boshqa turdagi aksiyasi boʻlsa, unga havola beriladi. P/E foyda va dividendlar bilan qanday bogʻliqligi haqida P/E koeffitsiyenti va dividend daromadliligi qoʻllanmamizni koʻring.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.