P/E nima va dividend daromadliligi qanday hisoblanadi

«Toshkent» Respublika fond birjasida (UZSE) savdo qilinadigan aksiyaga qaraganingizda, narxning oʻzi deyarli hech narsa demaydi. Narxi 500 UZS boʻlgan aksiya narxi 50,000 UZS boʻlgan aksiyadan avtomatik ravishda arzonroq emas. Kompaniyalarni solishtirish uchun investorlar narxni kompaniya topadigan va toʻlaydigan pul bilan bogʻlaydigan bir nechta oddiy koeffitsiyentlardan foydalanadi. Ushbu qoʻllanmada eng keng tarqalgan uchtasi koʻrib chiqiladi: P/E (narxning foydaga nisbati), dividend va dividend daromadliligi.

P/E koeffitsiyenti nimani koʻrsatadi

P/E aksiya narxini bir aksiyaga toʻgʻri keladigan foyda bilan solishtiradi. Formula quyidagicha:

• P/E = aksiya narxi ÷ bir aksiyaga foyda (EPS)
• EPS = sof foyda ÷ muomaladagi aksiyalar soni

Faraziy misol. Kompaniya oʻtgan yili 10 milliard UZS sof foyda koʻrgan va muomalada 100 million dona aksiyasi bor, deylik. Bir aksiyaga foyda 100 UZS boʻladi. Agar aksiya 800 UZS narxda savdo qilinsa, P/E = 800 ÷ 100 = 8.

Buni shunday tushunish mumkin: bugungi narxda siz bitta aksiyaga tegishli yillik foydaning har 1 soʻmi uchun 8 soʻm toʻlaysiz. Koeffitsiyentni teskari aylantirib ham qarash mumkin. Foydani narxga boʻlsak (1 ÷ 8), 12.5% chiqadi va bu baʼzan foyda daromadliligi deb ataladi. Bu aksiyani boshqa joyda olish mumkin boʻlgan foiz bilan taxminan solishtirish usuli, lekin foyda qoʻlingizdagi naqd pul emas va yildan yilga oʻzgarishi mumkin.

P/E ni qanday qilib adashmasdan oʻqish kerak

Past P/E aksiya foydasiga nisbatan arzon ekanini anglatishi mumkin. Bu bozor foydaning kamayishini kutayotganini ham bildirishi mumkin. Yuqori P/E investorlar oʻsish kutayotganini yoki aksiya shunchaki qimmat ekanini koʻrsatishi mumkin. Bu raqam javob emas, savollar uchun boshlangʻich nuqta. Quyidagilarni yodda tuting:

• Oʻxshash kompaniyalarni solishtiring. Bank, sement ishlab chiqaruvchi va telekom kompaniyasining biznes modeli har xil. Kompaniya P/E koʻrsatkichini butun bozor bilan emas, oʻxshash kompaniyalar va uning oʻz tarixi bilan solishtiring.
• Qaysi foyda olinganini tekshiring. P/E odatda soʻnggi eʼlon qilingan yillik foydaga asoslanadi. Agar oʻsha yilda binoni sotish kabi bir martalik daromad boʻlgan boʻlsa, P/E biznes haqiqatda loyiq boʻlganidan pastroq koʻrinadi.
• Zarar boʻlsa, P/E maʼnosini yoʻqotadi. Kompaniya zarar koʻrgan boʻlsa, koeffitsiyentni odatdagidek oʻqib boʻlmaydi.
• Balansga ham qarang. P/B koeffitsiyenti narxni bir aksiyaga toʻgʻri keladigan xususiy kapital bilan solishtiradi. P/E past va qarzi katta kompaniya bilan P/E past va qarzi yoʻq kompaniyaning risklari turlicha.
• UZSEda likvidlik muhim. Baʼzi aksiyalar kam savdo qilinadi. Agar soʻnggi bitim kichik yoki ancha oldin boʻlgan boʻlsa, koeffitsiyentdagi narx bugun haqiqatda sotib olish yoki sotish mumkin boʻlgan narxni aks ettirmasligi mumkin.

Dividend nima

Dividend: kompaniya foydasining aksiyadorlarga toʻlanadigan qismi. Har bir kompaniya ham dividend toʻlamaydi. Kompaniya foydani oʻsishga sarflash, qarzni uzish uchun olib qolishi yoki umuman foyda koʻrmagan boʻlishi mumkin.

Aksiyadorlik jamiyatida oddiy aksiyalar boʻyicha dividend toʻlash toʻgʻrisidagi qaror odatda aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi tomonidan qabul qilinadi: u bir aksiyaga toʻlanadigan summani va muddatni tasdiqlaydi. Soʻng kompaniya bu qarorni eʼlon qiladi. Oʻzbekistonda listingdagi kompaniyalar bunday qarorlar va yillik hisobotlarini rasmiy axborot portali openinfo.uz saytida eʼlon qiladi, savdo maʼlumotlarini esa birja uzse.uz saytida chop etadi.

Dividend haqida eshitganingizda ikki narsaga eʼtibor bering:

• Uni kim oladi. Dividend belgilangan sanada (reyestr sanasida) reyestrda qayd etilgan aksiyadorlarga toʻlanadi. Aksiyani shu sanadan keyin sotib olsangiz, odatda bu toʻlovni olmaysiz.
• Imtiyozli va oddiy aksiyalar farq qiladi. Koʻplab UZSE kompaniyalarida ikkalasi ham bor. Imtiyozli aksiyalar boʻyicha dividend koʻpincha kompaniya ustavida belgilanadi, oddiy aksiyalar boʻyicha dividend esa har yilgi qarorga bogʻliq. Dividend raqami qaysi aksiya turiga tegishli ekanini doim tekshiring.

Dividendlar soliqqa tortilishi ham mumkin. Soliq qoidalari vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi, shuning uchun eski maqolaga tayanmasdan, amaldagi qoidalarni lex.uz saytidagi Soliq kodeksidan tekshiring.

Dividend daromadliligi: formula

Dividend daromadliligi aksiya narxiga nisbatan qancha naqd pul toʻlanganini koʻrsatadi:

• Dividend daromadliligi = bir aksiyaga yillik dividend ÷ aksiya narxi × 100%

Faraziy misol: kompaniya yil uchun bir aksiyaga 60 UZS dividend toʻlaydi, aksiya narxi 800 UZS. Dividend daromadliligi 60 ÷ 800 × 100% = 7.5%.

Agar keyinchalik narx 600 UZS gacha tushsa va dividend 60 UZS boʻlib qolsa, daromadlilik 10% gacha koʻtariladi. Bu yaxshiroq eshitiladi, lekin narx nega tushganini soʻrang. Juda yuqori daromadlilik baʼzan kompaniya dividendni qisqartirishidan oldin paydo boʻladi, chunki bozor buni allaqachon kutayotgan boʻladi.

Bir nechta odat yordam beradi:

• Toʻliq yil uchun dividenddan foydalaning va u qaysi yilga tegishli ekanini belgilab qoʻying.
• Bitta toʻlovga emas, bir necha yillik dividendlar tarixiga qarang.
• Dividendni foyda bilan solishtiring. Foydaning toʻlanadigan ulushi toʻlov koeffitsiyenti deb ataladi (bir aksiyaga dividend ÷ EPS). Misolimizda 60 ÷ 100 = 60%. Topganidan koʻproq toʻlayotgan kompaniya buni abadiy davom ettira olmaydi.

P/E va dividend daromadliligini birga qoʻllash

Bu ikki koeffitsiyent turli savollarga javob beradi. P/E foyda uchun qancha toʻlayotganingizni soʻraydi. Dividend daromadliligi esa shu foydaning qanchasi sizga naqd pul boʻlib yetib kelishini soʻraydi. Ularni birga koʻrish toʻliqroq manzara beradi:

1. P/E koʻrsatkichidan boshlang va uni oʻxshash kompaniyalar bilan solishtiring.
2. Foyda bir necha yil davomida barqarormi, oʻsyaptimi yoki kamayyaptimi, tekshiring.
3. Bir aksiyaga dividend va toʻlov koeffitsiyentiga qarang.
4. Joriy narx boʻyicha dividend daromadliligini hisoblang.
5. Manzarani oʻzgartirishi mumkin boʻlgan narsalar uchun kompaniyaning soʻnggi eʼlonlarini oʻqing: yangi qarz, yirik investitsiya yoki egalik tarkibidagi oʻzgarish.

Hech bir koeffitsiyent riskni yoʻq qilmaydi. Aksiya narxi tushishi, dividend qisqartirilishi, koeffitsiyentlari jozibali koʻrinsa ham kompaniya qiyinchilikka uchrashi mumkin. Pulingizni bir nechta kompaniya va aktiv turlariga taqsimlash yordam beradi, bu haqda diversifikatsiya va risk qoʻllanmamizda tushuntirilgan.

Bu raqamlarni qayerdan topish mumkin

Kompaniya hisobotlari va dividend qarorlari openinfo.uz saytida, narxlar esa uzse.uz saytida. Finmind ham asosiy raqamlarni bir joyga yigʻadi. Ochiq aksiyalar sahifalarida har bir aksiya uchun «Fundamental koʻrsatkichlar» boʻlimi bor: kompaniya tegishli raqamlarni eʼlon qilgan boʻlsa, unda P/E, P/B, ROE, sof foyda, xususiy kapital va bir aksiyaga dividend (qaysi yilga tegishliligi bilan) koʻrsatiladi. Sahifada P/E va P/B uchun qaysi kungi yopilish narxi olingani va ular soʻnggi eʼlon qilingan yillik raqamlarga asoslangani yozilgan. Bu sahifalarni akkauntsiz ochish mumkin.

Haqiqiy pul ishlatishdan oldin mashq qilmoqchi boʻlsangiz, bepul akkaunt yaratib, bepul tarifga kiradigan simulyator va darslardan foydalanishingiz mumkin. Aksiya va obligatsiya farqi haqida aksiyalar va obligatsiyalar maqolasini, dividend oʻrniga kupon toʻlaydigan obligatsiyalar uchun esa UZSE obligatsiyalari sahifalarini koʻring.

Koʻp beriladigan savollar

Qanday P/E yaxshi hisoblanadi?

Yagona yaxshi raqam yoʻq. P/E faqat uni oʻxshash kompaniyalar va shu kompaniyaning oʻtmishi bilan solishtirganda hamda foydasi oʻsishi yoki kamayishi ehtimolini tushunganingizda maʼno kasb etadi. Past P/E arzonlikni ham, qiyinchilikdagi biznesni ham bildirishi mumkin, shuning uchun xulosa chiqarishdan oldin doim kompaniya hisobotlarini oʻqing.

Dividend daromadliligi qanday hisoblanadi?

Bir aksiyaga yillik dividendni joriy aksiya narxiga boʻling va 100% ga koʻpaytiring. Masalan, narxi 800 UZS boʻlgan aksiyaga 60 UZS dividend 7.5% daromadlilik beradi. Dividend toʻliq yilni qamrab olishi va narx bilan bir xil aksiya turiga tegishli boʻlishiga ishonch hosil qiling.

Barcha UZSE kompaniyalari dividend toʻlaydimi?

Yoʻq. Oddiy aksiyalar boʻyicha dividend toʻlash yoki toʻlamaslikni va uning miqdorini har yili aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi hal qiladi. Baʼzi kompaniyalar muntazam, baʼzilari vaqti-vaqti bilan toʻlaydi, baʼzilari esa umuman toʻlamaydi. Kompaniyaning dividend qarorlarini openinfo.uz saytida tekshiring.

Yuqori dividend daromadliligi har doim yaxshimi?

Shart emas. Daromadlilik aksiya narxi keskin tushgani uchun yuqori boʻlishi mumkin, bu esa bozor foyda kamayishi yoki dividend qisqartirilishini kutayotganini bildirishi mumkin. Yuqori daromadlilikka tayanishdan oldin dividendlar tarixi, toʻlov koeffitsiyenti va kompaniyaning soʻnggi natijalariga qarang.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.