Moliyaviy natijalar hisoboti (2-shakl) qatorma-qator

Buxgalteriya balansi kompaniyaning bir kundagi mulki va qarzlarini koʻrsatadi. Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot esa butun yil qanday oʻtganini koʻrsatadi: qancha sotilgan, bu qanchaga tushgan va foyda sifatida nima qolgan. Oʻzbekistonda buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) boʻyicha hisobot beradigan kompaniyalar uni «moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot» sifatida topshiradi, investorlar esa uni hamon 2-shakl deb ataydi. Ushbu qoʻllanmada har bir qator tushuntiriladi va hisoblangan misol keltiriladi.

2-shakl qayerdan kelgan

2003 yildan 2024 yil oxirigacha hisobot shakllari Moliya vazirligi buyrugʻi bilan belgilangan va unda moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot 2-son shakl boʻlgan (lex.uz, roʻyxat raqami 1209, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). 2025 yil 1 yanvardan boshlab shakllar 3567-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilanadi (lex.uz, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot uning ikkinchi ilovasi boʻlib, qator kodlari 010 dan 270 gacha oʻsha-oʻsha.

Shakl haqidagi uchta jihat koʻp chalkashlikning oldini oladi:

• Oʻlchov birligi ming soʻm. 100,000,000 koʻrsatilgan tushum qatori 100 milliard soʻmni bildiradi.
• Ikki davr bor. Bir ustunlar guruhi oʻtgan yilning shu davrini, ikkinchisi hisobot davrini koʻrsatadi, shuning uchun har bir qatorning oʻz solishtirmasi bor.
• Har bir davrda ikki ustun bor: daromadlar (foyda) va xarajatlar (zararlar). Asosiy faoliyat foydasi yoki sof foyda kabi natija qatori foyda boʻlsa, daromadlar ustuniga, zarar boʻlsa, xarajatlar ustuniga yoziladi. Raqamning oʻzida minus belgisi boʻlmaydi, shuning uchun u qaysi ustunda turganini doim tekshiring.

Listingdagi kompaniyalarning topshirilgan hisobotlari korporativ axborotni oshkor qilish portali openinfo.uz saytida eʼlon qilinadi. Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, emitentning choraklik va yillik hisobotlari buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni oʻz ichiga olishi shart (39-modda, lex.uz, 2026 yil 26 sentyabr holatiga).

Tushumdan yalpi foydagacha

• 010-qator, mahsulot (tovar, ish va xizmat)larni sotishdan sof tushum. Bu eng yuqori qator.
• 020-qator, sotilgan mahsulot tannarxi: sotilgan narsaning xomashyo, energiya va ishlab chiqarish ish haqi kabi bevosita xarajatlari.
• 030-qator, yalpi foyda, yaʼni 010-qatordan 020-qator ayirilgani.

Yalpi rentabellik 030-qatorni 010-qatorga boʻlish orqali topiladi. U har bir soʻm sotuvdan uni ishlab chiqarishning bevosita xarajatidan keyin qancha qolishini koʻrsatadi. Yalpi rentabellikning pasayishi kompaniya xaridorlarga oʻtkaza olmayotgan xomashyo narxi oshishini bildirishi mumkin.

Operatsion xarajatlar va asosiy faoliyat foydasi

• 040-qator, davr xarajatlari, uch qator yigʻindisi: sotish xarajatlari (050), maʼmuriy xarajatlar (060) va boshqa operatsion xarajatlar (070).
• 090-qator, asosiy faoliyatning boshqa daromadlari.
• 100-qator, asosiy faoliyat foydasi, 030-qatordan 040-qatorni ayirib, 090-qatorni qoʻshish orqali hisoblanadi.

100-qator shakldagi operatsion foydaga eng yaqin koʻrsatkich. U biznes moliyalashtirish va soliqdan oldin asosiy ishidan qancha topganini koʻrsatadi. Operatsion rentabellik 100-qatorni 010-qatorga boʻlish orqali topiladi.

Moliyaviy faoliyat qatorlari

Keyingi blokda koʻplab Oʻzbekiston kompaniyalarining natijalari yildan yilga keskin oʻzgaradi.

• 110-qator, moliyaviy faoliyat daromadlari: olingan dividendlar (120), olingan foizlar (130), moliyaviy ijaradan daromadlar (140), valyuta kursi farqidan daromadlar (150) va boshqa moliyaviy daromadlar (160).
• 170-qator, moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar: foiz xarajatlari (180), moliyaviy ijara boʻyicha foizlar (190), valyuta kursi farqidan zararlar (200) va boshqa moliyaviy xarajatlar (210).
• 220-qator, umumxoʻjalik faoliyatining foydasi, yaʼni 100-qator qoʻshuv 110-qator ayiruv 170-qator.

150 va 200-qatorlarga diqqat bilan qarang. Chet el valyutasida krediti bor kompaniya asosiy biznesi yaxshi ishlagan boʻlsa ham, soʻm kursi pasayganda katta zarar koʻrsatishi mumkin. Buning teskarisi ham toʻgʻri: katta kurs farqi daromadi boʻlgan yil foydani biznes haqiqatda ishlaganidan yaxshiroq koʻrsatishi mumkin.

Soliq va sof foyda

• 230-qator, favqulodda foyda va zararlar.
• 240-qator, foyda soligʻini toʻlagunga qadar foyda, 220-qator qoʻshuv yoki ayiruv 230-qator.
• 250-qator, foyda soligʻi, va 260-qator, foydadan boshqa soliqlar va majburiy toʻlovlar.
• 270-qator, hisobot davrining sof foydasi, 240-qatordan 250 va 260-qatorlar ayirilgani.

270-qator bir aksiyaga foyda, P/E koeffitsiyenti va kapital rentabelligi (ROE) uchun ishlatiladigan raqam. Dividendlar ham aynan shu manbadan toʻlanishi mumkin.

Hisoblangan misol

Quyida faraziy kompaniyaning bir yillik hisoboti, ming soʻmda. Raqamlar faqat namuna uchun.

• Sof tushum (010): 100,000,000
• Sotilgan mahsulot tannarxi (020): 70,000,000
• Yalpi foyda (030): 30,000,000
• Davr xarajatlari (040): 16,000,000, shundan sotish 6,000,000, maʼmuriy 8,000,000 va boshqa operatsion 2,000,000
• Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari (090): 1,000,000
• Asosiy faoliyat foydasi (100): 30,000,000 − 16,000,000 + 1,000,000 = 15,000,000
• Moliyaviy faoliyat daromadlari (110): 2,000,000, shu jumladan kurs farqidan 1,500,000
• Moliyaviy faoliyat xarajatlari (170): 5,000,000, shu jumladan foizlar 3,000,000 va kurs farqidan zarar 2,000,000
• Umumxoʻjalik faoliyatining foydasi (220): 15,000,000 + 2,000,000 − 5,000,000 = 12,000,000
• Soliq toʻlagunga qadar foyda (240): 12,000,000
• Foyda soligʻi (250): 1,800,000
• Sof foyda (270): 10,200,000

Bu qatorlardan:

1. Yalpi rentabellik: 30,000,000 ÷ 100,000,000 = 30%.
2. Operatsion rentabellik: 15,000,000 ÷ 100,000,000 = 15%.
3. Sof rentabellik: 10,200,000 ÷ 100,000,000 = 10.2%.
4. Foizlarni qoplash: asosiy faoliyat foydasi ÷ foiz xarajatlari = 15,000,000 ÷ 3,000,000 = 5 marta.

Agar oʻsha kompaniya 270-qatorda 4,000,000 ni xarajatlar (zararlar) ustunida koʻrsatganida, bu foyda emas, 4 milliard soʻm sof zarar boʻlardi.

Har safar nimani tekshirish kerak

• Oʻtgan yil bilan solishtiring. Shakl oʻtgan yil ustunini beradi, undan foydalaning. Tushum xarajatlardan tezroq oʻsdimi yoki sekinroqmi?
• Biznesni moliyaviy qatorlardan ajrating. Sof foyda asosan kurs farqi yoki boshqa moliyaviy daromadlar hisobiga oshgan boʻlsa, bu yaxshilanish takrorlanmasligi mumkin.
• Bir martalik summalarni qidiring. 090, 160, 210 yoki 230-qatorlardagi katta summalar hisobotga izohlar va kompaniya eʼlonlarida tekshirishga arziydi.
• Uni balans bilan birga oʻqing. Pul bilan tasdiqlanmagan foyda oʻsib borayotgan debitorlik qarzlarida turgan boʻlishi mumkin. Buxgalteriya balansini qanday oʻqish haqidagi qoʻllanmamizda ularni qayerdan topish koʻrsatilgan.
• Banklar boshqacha. Tijorat banklari bu shakllarni belgilaydigan nizom doirasidan tashqarida, openinfo.uz saytidagi hisobotlari esa sotuvdan emas, foiz daromadlaridan boshlanadi, shuning uchun bu yerdagi qator kodlari ularga toʻgʻri kelmaydi.

Finmind qanday yordam beradi

Finmind saytidagi ochiq aksiyalar sahifalari hisobotlari mavjud boʻlgan har bir UZSE aksiyasi uchun soʻnggi hisobot yilidagi sof tushum va sof foydani koʻrsatadi. «Hisobot tarixi» boʻlimida moliya yillari boʻyicha tushum va sof foyda, bir aksiyaga foyda va tushumning yillik oʻsishi grafiklari bor, ular sana va manba bilan beriladi: openinfo.uz saytidagi yillik hisobotlar (BHMS 1 va 2-shakllari). Kompaniya hisobot bermagan yil nol sifatida emas, «keltirilmagan» deb koʻrsatiladi. Masalan, Qizilqumsement (QZSM) sahifasiga qarang. Foydani aksiya narxi bilan bogʻlash uchun P/E koeffitsiyenti va dividend daromadliligi haqidagi qoʻllanmamizni oʻqing.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.