Buxgalteriya balansini (1-shakl) qanday oʻqish kerak

Agar sizda «Toshkent» Respublika fond birjasida (UZSE) savdo qilinadigan aksiyalar boʻlsa yoki ularni sotib olishni oʻylayotgan boʻlsangiz, oʻqishni oʻrganishga arziydigan birinchi hisobot bu buxgalteriya balansidir. U kompaniyaning muayyan sanadagi mulkini, qarzlarini va aksiyadorlarga nima qolishini koʻrsatadi. Buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) boʻyicha hisobot beradigan Oʻzbekiston kompaniyalari uni raqamlangan qatorlarga ega qatʼiy shaklda topshiradi, shuning uchun qayerga qarash kerakligini bilsangiz, uni oʻqish osonlashadi.

1-shakl nima va uni qayerdan topish mumkin

Investorlar va axborot portali balansni hamon «1-shakl» deb ataydi. Bu nom 2003 yildan hisobot shakllarini belgilagan Moliya vazirligi buyrugʻidan qolgan: unda buxgalteriya balansi 1-son shakl, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot esa 2-son shakl edi (lex.uz, roʻyxat raqami 1209, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). Bu buyruq 2025 yil 1 yanvarda oʻz kuchini yoʻqotgan. Shundan beri shakllar 2024 yil 4 noyabrda 3567-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilanadi (lex.uz, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). Buxgalteriya balansi uning birinchi ilovasi boʻlib, qator kodlari oʻsha-oʻsha qolgan.

Ushbu nizomdagi bir nechta faktni bilish foydali:

• Yillik hisobot davri 1 yanvardan 31 dekabrgacha davom etadi, balans esa 31 dekabr holatiga tuziladi.
• Raqamlar ming soʻmda koʻrsatiladi, shuning uchun shakldagi 150,000,000 degani 150 milliard soʻm.
• BHMS boʻyicha yillik hisobot keyingi yilning 1 martidan, MHXS boʻyicha hisobot esa 1 mayidan kechiktirmay topshiriladi.
• Hisobotini MHXS boʻyicha tayyorlaydigan kompaniya BHMS boʻyicha hisobotni alohida topshirmaydi.
• Nizom tijorat banklari, sugʻurta va byudjet tashkilotlariga taalluqli emas, ular oʻz shakllarida hisobot beradi.

Listingdagi kompaniyalarning topshirilgan hisobotlari openinfo.uz saytida eʼlon qilinadi. Sayt oʻzini Istiqbolli loyihalar milliy agentligining korporativ axborotni oshkor qilish portali deb taʼriflaydi (2026 yil 26 sentyabr holatiga). Har bir shaklda ikki ustun bor: hisobot davri boshidagi va oxiridagi qoldiq. Tahlil asosan oxirgi ustunga tayanadi, boshlangʻich ustun esa yil nimani oʻzgartirganini koʻrsatadi.

Aktiv tomoni, boʻlimma-boʻlim

Aktivlar ikki boʻlimga ajratilgan.

I boʻlim, uzoq muddatli aktivlar (jami 130-qatorda). Bular kompaniya bir yildan ortiq foydalanishni moʻljallagan aktivlar:

• 010-qator asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati, 011-qator eskirish summasi, 012-qator esa qoldiq (balans) qiymati.
• 020 dan 022 gacha boʻlgan qatorlar nomoddiy aktivlar uchun xuddi shunday.
• 030-qator uzoq muddatli investitsiyalar boʻlib, 040 dan 080 gacha qatorlarda qimmatli qogʻozlar, shoʻba va qaram jamiyatlar hamda boshqalarga ajratiladi.
• 100-qator kapital qoʻyilmalar, masalan, hali qurilayotgan zavod.

II boʻlim, joriy aktivlar (jami 390-qatorda). Bular bir yil ichida pulga aylanishi kutiladigan aktivlar:

• 140-qator tovar-moddiy zaxiralari: materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va qayta sotish uchun tovarlar.
• 210-qator jami debitorlik qarzlari, yaʼni boshqalarning kompaniyaga qarzi. 211-qator uning qancha qismi muddati oʻtganini koʻrsatadi va uni har safar oʻqishga arziydi.
• 320-qator pul mablagʻlari: kassadagi, hisob-kitob schyotidagi va chet el valyutasidagi pul.
• 370-qator qisqa muddatli investitsiyalar.

400-qator jami aktivlar, yaʼni 130 va 390-qatorlar yigʻindisi.

Ikkinchi tomon: kapital va majburiyatlar

Shaklning ikkinchi yarmi bu aktivlar uchun pul qayerdan kelganini koʻrsatadi.

I boʻlim, oʻz mablagʻlari manbalari (jami 480-qatorda). Bu xususiy kapital, yaʼni egalarga tegishli balans qiymati:

• 410-qator ustav kapitali, chiqarilgan aksiyalarning nominal qiymati.
• 420-qator qoʻshilgan kapital, 430-qator rezerv kapitali.
• 440-qator kompaniya qaytarib sotib olgan xususiy aksiyalar, ular ayiriladi.
• 450-qator taqsimlanmagan foyda, raqam manfiy boʻlsa, qoplanmagan zarar.
• 460 va 470-qatorlar maqsadli tushumlar va kelgusi xarajatlar uchun zaxiralar.

II boʻlim, majburiyatlar (jami 770-qatorda). 490-qator uzoq muddatli, 600-qator esa joriy majburiyatlar. Ularning ichida bank kreditlarini (570-qator uzoq muddatli, 730-qator qisqa muddatli), boshqa qarzlarni (580 va 740-qatorlar), mol yetkazib beruvchilarga qarzni (610-qator) va uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismini (750-qator) qidiring. 602-qator muddati oʻtgan joriy kreditorlik qarzlarini koʻrsatadi.

Ikkinchi yarmning jami boʻlgan 780-qator 400-qatorga teng boʻlishi shart.

Hisoblangan misol

Quyida faraziy kompaniya, yil oxiridagi raqamlar ming soʻmda. Raqamlar faqat namuna uchun.

• Uzoq muddatli aktivlar (130-qator): 150,000,000
• Joriy aktivlar (390-qator): 60,000,000, shundan pul mablagʻlari (320-qator) 10,000,000 va debitorlik qarzlari (210-qator) 25,000,000, ulardan 3,000,000 muddati oʻtgan (211-qator)
• Jami aktivlar (400-qator): 210,000,000
• Xususiy kapital (480-qator): 130,000,000, shundan ustav kapitali (410-qator) 80,000,000 va taqsimlanmagan foyda (450-qator) 38,000,000
• Uzoq muddatli majburiyatlar (490-qator): 30,000,000, shu jumladan uzoq muddatli bank kreditlari (570-qator) 25,000,000
• Joriy majburiyatlar (600-qator): 50,000,000, shu jumladan qisqa muddatli bank kreditlari (730-qator) 15,000,000
• Jami majburiyatlar (770-qator): 80,000,000, 780-qator esa 210,000,000 ga teng

Bu qatorlardan toʻrtta tezkor xulosa chiqadi:

1. Aktivlardagi kapital ulushi. 130,000,000 ÷ 210,000,000 = taxminan 62%. Aktivlarning katta qismini egalar moliyalashtirgan.
2. Joriy likvidlik koeffitsiyenti. Joriy aktivlar ÷ joriy majburiyatlar = 60,000,000 ÷ 50,000,000 = 1.2. Kompaniyada bir yil ichida toʻlanadigan har bir soʻmga 1.2 soʻm qisqa muddatli aktiv toʻgʻri keladi.
3. Majburiyatlarning kapitalga nisbati. 80,000,000 ÷ 130,000,000 = taxminan 0.62. Faqat bank kreditlari 40,000,000, yaʼni kapitalning taxminan 0.31 qismi.
4. Bir aksiyaga balans qiymati. Agar kompaniyada 80 million dona aksiya boʻlsa, 130 milliard soʻm kapital bir aksiyaga taxminan 1,625 soʻm balans qiymatini beradi. Uni aksiya narxi bilan solishtirsangiz, P/B koeffitsiyenti chiqadi.

Avval nimani tekshirish kerak

Balans bir lahzalik surat, shuning uchun foydali savollar oʻzgarish va sifat haqida:

• Ikki ustunni solishtiring. Jami aktivlar yangi uskunalar hisobiga oʻsdimi yoki debitorlik qarzlari va zaxiralar toʻplanib qolgani uchunmi?
• Muddati oʻtgan qatorlarni oʻqing. 211 va 602-qatorlardagi katta yoki oʻsib borayotgan summalar toʻlamayotgan xaridorlarga yoki oʻz mol yetkazib beruvchilariga toʻlamayotgan kompaniyaga ishora qilishi mumkin.
• Taqsimlanmagan foydaga qarang. Manfiy 450-qator toʻplangan zararni bildiradi. Aksiyadorlik jamiyatlari toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, sof aktivlari ustav kapitali va rezerv fondi yigʻindisidan kam boʻlgan jamiyat dividend eʼlon qila olmaydi (60-modda), ikkinchi va undan keyingi moliya yili oxirida sof aktivlar ustav kapitalidan kam boʻlib qolsa, jamiyat ustav kapitalini kamaytirishi shart (34-modda) (lex.uz, 2026 yil 26 sentyabr holatiga). Sof aktivlar buxgalteriya maʼlumotlari asosida belgilangan tartibda baholanadi va 480-qatorga yaqin, lekin har doim ham bir xil emas.

Foyda balansda emas, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda (2-shakl) koʻrsatiladi. P/E koeffitsiyenti va dividend daromadliligi haqidagi qoʻllanmamizda foyda aksiya narxi bilan qanday bogʻlanishi koʻrsatilgan.

Finmind qanday yordam beradi

UZSEdagi har bir aksiyaning Finmind saytida ochiq sahifasi bor, uni Finmind hisobisiz ochish mumkin. Aksiyalar sahifalari, masalan Kvarts (KVTS), soʻnggi hisobot yili uchun jami aktivlar va xususiy kapitalni, kapital musbat boʻlsa P/B koeffitsiyentini hamda yillar boʻyicha qarzning kapitalga nisbati bilan eʼlon qilingan tarixni koʻrsatadi. Har bir raqam oʻz moliya yilini koʻrsatadi, boʻlimda esa manba yozilgan: openinfo.uz saytidagi yillik hisobotlar (BHMS 1 va 2-shakllari). Raqam eʼlon qilinmagan boʻlsa, sahifa nol koʻrsatish oʻrniga buni ochiq aytadi. Ushbu qoʻllanmadagi gʻoyalarni bepul darslarda ham mashq qilishingiz mumkin.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.