Stop-loss va take-profit buyurtmalari tushuntirildi

Har bir aksiya xaridi ortidan ikki savol keladi: qaysi nuqtada zararni toʻxtataman va qaysi nuqtada foydani olaman? Stop-loss va take-profit koʻrsatmalari ikkalasiga ham oldindan javob berish va kun boʻyi ekranga qaramasdan sotuv amalga oshishini taʼminlash imkonini beradi. Ular foydali vositalar, lekin koʻp aksiyalar kam savdo qilinadigan bozorda ular darslikdagi tavsifdan boshqacha ishlaydi. Ushbu qoʻllanma ular qanday ishlashini, qayerda xato ketishi mumkinligini va ularni qanday oqilona belgilashni tushuntiradi.

Stop-loss nima qiladi

Stop-loss narx siz tanlagan darajaga, yaʼni stop narxiga tushsa sotish koʻrsatmasi. Uning maqsadi bitim sizga qarshi ketganda zararni cheklash.

Shartli misol. Siz 100 ta aksiyani 10,000 soʻmdan sotib olasiz va 1,000,000 soʻm investitsiya qilasiz. Bu pozitsiyada taxminan 15% dan koʻp yoʻqotishga tayyor emasligingizni hal qilasiz va stopni 8,500 soʻmga qoʻyasiz. Bozor 8,500 gacha tushib savdo qilsa, koʻrsatma ishga tushadi va sotish buyurtmasi yuboriladi.

Ikki keng tarqalgan shakli bor:

• Stop-market. Ishga tushganda mavjud eng yaxshi narxda sotadi. U deyarli albatta sotadi, lekin xaridorlar kam boʻlsa, narx stopdan ancha past boʻlishi mumkin.
• Stop-limit. Ishga tushganda siz belgilagan narxda, masalan 8,400 soʻmda limitli sotish buyurtmasini qoʻyadi. U bu limitdan past sotmaydi, lekin narx undan tez oʻtib ketsa, umuman sotmasligi mumkin.

Take-profit nima qiladi

Take-profit uning koʻzgudagi aksi: narx maqsadga koʻtarilsa sotish koʻrsatmasi. Xuddi shu misolda maqsadni 13,000 soʻmga, yaʼni 30% foydaga qoʻyishingiz mumkin. Uning maqsadi koʻproq umid qilib, narx orqaga tushishini kuzatish oʻrniga foydani reja boʻyicha qoʻlga kiritish.

Stop va maqsadlar koʻpincha birga ishlatiladi. Biri ishga tushganda ikkinchisi bekor qilinadi, shunda bir xil aksiyalarni ikki marta sotmaysiz. Bu juftlik koʻpincha «biri ikkinchisini bekor qiladi» (OCO) deb ataladi.

Kam savdoli bozorda ular nega qiyinroq

Darslikdagi manzara narx silliq harakatlanadi va oxirgi narx yaqinida doim xaridor bor deb faraz qiladi. «Toshkent» Respublika fond birjasida (UZSE) koʻp aksiyalar kuniga atigi bir necha marta savdo qilinadi va buyurtmalar roʻyxati siyrak boʻlishi mumkin. Bu oʻziga xos muammolarni keltirib chiqaradi.

Narx uzilishlari. Narx ikki bitim orasida 9,000 soʻmdan 7,500 soʻmga oraliqda hech qayerda savdo qilinmasdan sakrashi mumkin. Agar u yerda hech kim savdo qilmasa, 8,500 dagi stop 8,500 da sota olmaydi. Stop-market buyurtmasi xaridorlar taklif qilgan narxda sotadi; 8,400 dagi stop-limit esa umuman sotmaydi.

Sirpanish. Narx stopingizga yetganda ham eng yaxshi xarid narxi undan ancha past boʻlishi mumkin. Siyrak buyurtmalar roʻyxatiga sotish narxni yanada pastga surishi mumkin. Stopingiz va haqiqiy sotuv narxingiz orasidagi farq sirpanish (slippage) deyiladi.

Soxta ishga tushishlar. Kam savdo qilinadigan aksiyada gʻayrioddiy narxdagi bitta kichik bitim stopingizga tegib, pozitsiyangizni sotishi, keyin esa narx avvalgi joyiga qaytishi mumkin. Puxta tizim harakat qilishdan oldin bitta kichik bitimdan koʻproq narsaga qaraydi.

Eskirgan narxlar. Agar aksiya bugun savdo qilinmagan boʻlsa, koʻp ekranlardagi «oxirgi narx» kechagi yopilish narxi. Unga asoslangan stop eski maʼlumotga javob beradi.

Kam savdo qilinadigan aksiya uchun stopga tayanishdan oldin u qanchalik tez-tez savdo qilinishini va buyurtmalar roʻyxati odatda qanchalik chuqurligini tekshiring. Nimaga qarashni likvidlik riski va kam savdo qilinadigan aksiyalar maqolasi koʻrsatadi.

Stoplar qayerda turadi?

Stop shartli koʻrsatma va kimdir bozorni kuzatib, shart bajarilganda harakat qilishi kerak. Baʼzi bozorlarda birja yoki broker tabiiy stop buyurtmalarini saqlaydi. Koʻp mahalliy buyurtma shakllari faqat oddiy limitli va bozor buyurtmalarini qabul qiladi, shuning uchun stop kerak boʻlsa, narxni oʻzingiz kuzatasiz yoki uni siz uchun kuzatib, shart bajarilganda oddiy buyurtma yuboradigan xizmatdan foydalanasiz. Biror buyurtma turiga tayanishdan oldin brokeringiz qaysi turlarni qabul qilishini soʻrang.

Darajalarni qanday tanlash

Toʻgʻri stop masofasi yoʻq, lekin baʼzi amaliy qoidalar yordam beradi:

1. Uni sotib olish sababingizga asoslang. Agar kompaniya foydasi sababli sotib olgan boʻlsangiz, ixtiyoriy foizdan koʻra gʻoyangiz aniq notoʻgʻri boʻlib chiqadigan narxdagi stop mantiqliroq.
2. Odatdagi tebranishlarni hisobga oling. Aksiyaning odatdagi kundalik harakati ichiga qoʻyilgan stop shovqindan ishga tushadi. Uni qoʻyishdan oldin narx odatda qanchalik harakatlanishiga qarang.
3. Pozitsiya hajmini stopni hisobga olib belgilang. Xarid narxidan 15% past stop siz qabul qiladiganidan koʻproq zarar keltirsa, stopni yaqinlashtirish oʻrniga kamroq aksiya sotib oling. Pozitsiya hajmi maqolasiga qarang.
4. Yomonroq narxda sotilishi mumkinligini qabul qiling. Kam savdoli bozorlarda sirpanishni rejalashtiring.
5. Maqsadlarni ochkoʻzlikdan emas, rejadan belgilang. Take-profit darajasi yaxlit son emas, aksiya qancha turishi haqidagi fikringizga mos kelishi kerak.

Stoplar qachon toʻgʻri kelmasligi mumkin

Diversifikatsiyalangan portfelga ega uzoq muddatli investor uchun har bir aksiyaga stop qoʻyish foydadan koʻra koʻproq zarar keltirishi mumkin: vaqtinchalik tushish yaxshi kompaniyani tiklanishidan sal oldin past narxda sotib yuborishi mumkin va har bir sotuv komissiya va spredga tushadi. Koʻp uzoq muddatli investorlar diversifikatsiya, pozitsiya chegaralari va muntazam koʻrib chiqishlarga tayanadi va stoplardan faqat alohida, riskliroq pozitsiyalarda foydalanadi.

Finmindda stop-loss va take-profit

Finmind stop-loss va take-profitni Finmindga ulangan brokerlik hisobi uchun pullik funksiya sifatida taklif qiladi. Finmind ulanadigan brokerning buyurtma shaklida tabiiy stop maydoni yoʻq, shuning uchun stop Finmind tomonida turadi:

• Stop yoki maqsad yaratish faqat faol boʻlmagan qoralamani saqlaydi. U faqat siz uni aniq faollashtirganingizdan keyin haqiqiy sotuvni joylashtira oladi.
• Faollashtirilgandan keyin Finmind savdo soatlarida bozorni kuzatadi. Stop bozor stop narxingizda yoki undan past yetarlicha katta hajmda savdo qilganda ishga tushadi, shuning uchun bitta arzimas bitim uni ishga tushirmaydi; take-profit narx maqsadingizga koʻtarilganda ishga tushadi.
• Ishga tushganda Finmind brokeringiz orqali siz belgilagan limit narxda oddiy limitli sotish buyurtmasini joylashtiradi. U koʻpi bilan bir marta ishga tushadi.
• Take-profitni stop bilan juftlashingiz mumkin, shunda biri ishga tushganda ikkinchisi bekor qilinadi.

Sotuv limitli buyurtma boʻlgani uchun u limitingizdan past sotmaydi, tez tushishda esa umuman sotmasligi mumkin. Asosiy buyurtma turlari qanday ishlashini limitli va bozor buyurtmalari maqolasidan oʻqing.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.