Oʻzbekistonda investitsiya fondlari cheklovlari: OʻRQ-392

Oʻzbekistondagi jamoaviy investitsiya sxemalari bitta qisqa qonun bilan tartibga solinadi: 2015-yil 25-avgustdagi OʻRQ-392-son «Investitsiya va pay fondlari toʻgʻrisida»gi Qonun. U fond qabul qilishi mumkin boʻlgan ikki huquqiy shaklni, pulni kim boshqarishi mumkinligini, boshqaruvchi nimani oshkor qilishi kerakligini va bir nechta qatʼiy investitsiya cheklovlarini belgilaydi. Ushbu qoʻllanma qonun matnining talqini, yuridik maslahat emas. Fondning oʻz hujjatlari va regulyator qoidalari qonunda aytilmagan tafsilotlarni qoʻshadi.

Bu yerda keltirilgan matn lex.uz dagi amaldagi tahrir boʻlib, 2026-yil 28-sentyabrda oʻqilgan. Uning soʻnggi oʻzgartirishi 2026-yil 13-iyuldagi OʻRQ-1158-son Qonun bilan kiritilgan. U 2026-yil 25-iyulda kuchga kirgan va alohida huquqiy rejimga ega hududlar haqidagi bandni qoʻshgan. Quyida tavsiflangan cheklovlar oʻzgarmagan.

Ikki shakl: investitsiya fondi va pay fondi

Qonun ikki turdagi vositani tan oladi.

• Investitsiya fondi yuridik shaxs: investorlar pulini jalb qilish uchun aksiya chiqaradigan va uni investitsiya aktivlariga kiritadigan aksiyadorlik jamiyati (3-modda). U oʻz aksiyalarini qaytarib sotib olish majburiyati bilan yoki usiz tashkil etilishi mumkin, turi esa taʼsis hujjatlarida yoziladi. Tashkil etilganda ustav kapitalining kamida 75 foizi pul shaklida toʻlanishi kerak (11-modda).
• Pay fondi yuridik shaxs emas. Bu ikki yoki undan ortiq investorning investitsiya qilish uchun ishonchli boshqaruvchiga topshirilgan pul mablagʻlari majmui (4-modda). Investorlar investitsiya paylarini oladi. Ular fonddagi ulushni tasdiqlovchi hujjatsiz qimmatli qogʻozlardir (5-modda). Paylar pul boshqaruvchining alohida bank hisobvaragʻiga tushgandan keyin ikki ish kuni ichida barcha investorlar uchun yagona narxda beriladi (16-modda).

Ikkala holatda ham qonun investitsiya aktivlarini keng taʼriflaydi: qimmatli qogʻozlar, kompaniyalardagi ulushlar, pul mablagʻlari, shu jumladan xorijiy valyuta, omonatlar va koʻchmas mulk (6-modda).

Pulni kim boshqaradi

Ikkala turdagi fondni ham ishonchli boshqaruv shartnomasi asosida ishlaydigan yuridik shaxs, yaʼni ishonchli boshqaruvchi boshqaradi (8-modda). Qonun bir nechta shart qoʻyadi:

• ishonchli boshqaruvchi qimmatli qogʻozlar bozorining professional ishtirokchisi hisoblanadi;
• ustav kapitaliga kiritilgan nomoddiy aktivlar chegirilgan oʻz kapitali u boshqaradigan investitsiya aktivlari oʻrtacha yillik qiymatining kamida 5 foizini tashkil etishi kerak;
• u ichki audit xizmatini tashkil etishi shart;
• u oʻzi boshqaradigan fondlarning aksiyalari yoki paylarini sotib olishi mumkin emas;
• u fond toʻgʻrisidagi qonunni buzish natijasida yetkazilgan haqiqiy zarar uchun aksiyadorlar va pay egalari oldida javobgar.

Boshqaruvchi fondning investitsiya aktivlarini alohida balansda yuritadi va ishonchli boshqaruv operatsiyalari uchun alohida bank hisobvaragʻidan foydalanadi (15-modda).

Qatʼiy cheklovlar

13-modda investitsiya fondi nima qila olmasligini sanab oʻtadi. Portfel boshqaruvchisi uchun eng muhim bandlar orasida fond quyidagilarni qila olmaydi:

• sof aktivlarining 10 foizidan koʻprogʻini bitta emitentning qimmatli qogʻozlariga yoki bitta masʼuliyati cheklangan jamiyatning ulushlariga kiritish;
• qarz shartnomasi imzolangan sanada toʻlanishi lozim boʻlgan umumiy qarz sof aktivlar qiymatining 15 foizidan oshadigan boʻlsa, qarz olish, bunda qarz muddati uch oydan oshmasligi kerak;
• kafil boʻlish yoki mol-mulkini garovga qoʻyish;
• boshqa investitsiya fondlarining aksiyalarini sotib olish va ularga egalik qilish;
• optsion yoki fyuchers sotib olish yoxud investitsiyaga aloqador boʻlmagan bitimlar tuzish;
• ishonchli boshqaruvchi yoki auditorlik tashkilotlari chiqargan qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish;
• qimmatli qogʻozlardan tashqari aktivlarga jami sof aktivlarning 10 foizidan koʻprogʻini kiritish;
• korporativ yoki infratuzilma obligatsiyalari yoxud imtiyozli aksiyalar chiqarish.

19-modda pay fondi mablagʻlariga oʻxshash qoidalarni qoʻllaydi, lekin ular sof aktivlarga emas, fondning investitsiya aktivlariga nisbatan oʻlchanadi: bitta emitent yoki bitta MChJ ulushiga koʻpi bilan 10 foiz, qimmatli qogʻozlardan tashqari aktivlarga jami koʻpi bilan 10 foiz va ishonchli boshqaruvchi yoki auditorlarning qimmatli qogʻozlariga investitsiya taqiqlanadi.

Emitentga 10 foizlik chegara kenglikni majbur qiladi. Toʻliq investitsiya qilingan fond chegaradan chiqmaslik uchun kamida oʻnta pozitsiyaga ega boʻlishi kerak. Yuqoridagi tasvir buning nega muhimligini koʻrsatadi: oʻnta teng aktiv boʻlsa, ulardan birining 50 foizga tushishi portfelga 50 emas, 5 foiz zarar keltiradi. Bu shartli yaxlit raqamlar, biror fondning natijasi emas. Umumiy gʻoya uchun diversifikatsiya va xavf maqolasini oʻqing.

Ishlab chiqilgan misol

Sof aktivlari 20 milliard soʻm boʻlgan shartli fondni olaylik.

• Emitentga chegara: 20 milliardning 10 foizi 2 milliard soʻm. Agar bitta aktiv narxi 2,3 milliardgacha oshsa, fonddagi shu emitent ulushi endi 11,5 foizni tashkil etadi. Moddada «koʻprogʻini kiritish» deyilgan, shuning uchun faqat narx oʻzgarishi buzilish hisoblanadimi, degan savolga fond yuristlari va regulyator javob beradi. Ehtiyotkor boshqaruvchi ulushni har kuni kuzatadi va har qanday oshish qanday yuzaga kelganini qayd etadi.
• Qarz chegarasi: 20 milliardning 15 foizi toʻlanishi lozim boʻlgan 3 milliard soʻm qarz. U qarz shartnomasi imzolangan sanada tekshiriladi, muddat esa koʻpi bilan uch oy.

Ikkala chegara ham sof aktivlarga nisbatan oʻlchanadi, shuning uchun ular baholashga bogʻliq. Yupqa bozorda kam savdo qilinadigan aktiv uchun tanlangan narx nisbatni chegaradan oshirib yuborishi mumkin, shu sababli kam savdo qilinadigan qogʻozlarning likvidlik xavfi muvofiqlik xavfi hamdir.

Investitsiya deklaratsiyasi

Har bir ishonchli boshqaruv shartnomasi investitsiya deklaratsiyasini oʻz ichiga oladi (9 va 10-moddalar). Deklaratsiyada quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

• fondning maqsadlari;
• u investitsiya qiladigan aktivlar roʻyxati;
• investitsiya xavflarining tavsifi;
• boshqaruvchi saqlab turishi kerak boʻlgan aktivlar tarkibi, yaʼni turli tur va emitentlarning qimmatli qogʻozlari oʻrtasidagi hamda qimmatli qogʻozlar, pul va boshqa aktivlar oʻrtasidagi nisbatlar;
• uning shartlari qancha muddat majburiy ekani;
• pay fondi uchun pay egalari yigʻilishining vakolatlari va har bir tomonning huquqlari.

Investitsiya fondining deklaratsiyasini aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi, pay fondinikini esa pay egalari tasdiqlaydi. Tasdiqlangandan keyin oʻn kalendar kun ichida deklaratsiya va unga kiritilgan har bir oʻzgartirish qimmatli qogʻozlar bozori regulyatoriga taqdim etiladi.

Saqlash, paylar va reyestr

Investitsiya fondlari chiqargan va ularga tegishli qimmatli qogʻozlar, agar qonunda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysida hisobga olinadi va saqlanadi (15-modda). Pay fondlari uchun depozitariyning roli kattaroq:

• pay fondi faqat Pay fondlarining yagona reyestriga kiritilgan va bu haqda regulyator hamda Markaziy depozitariy veb-saytlarida eʼlon qilingandan soʻng tashkil etilgan hisoblanadi (16-modda);
• paylar depozitariyda hisobga qoʻyiladi, u investorlar uchun depo hisobvaraqlarini ochadi (17-modda);
• fond mablagʻlari boshqaruvchi rahbari va depozitariyning vakolatli xodimi imzolagan toʻlov hujjatlari asosida sarflanadi (18-modda);
• paylarni berish, soʻndirish va almashtirish boʻyicha agent faqat depozitariy boʻlishi mumkin (23-modda).

Regulyator Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) boʻlib, u yagona reyestrni yuritish qoidalarini Adliya vazirligida 2026-yil 29-aprelda roʻyxatga olingan buyruq bilan tasdiqlagan (roʻyxat raqami 3825). Saqlash zanjiri professional egalar uchun qanday ishlashi depo hisobvaraqlari va Markaziy depozitariy maqolasida yoritilgan.

Oshkor qilish

25-moddaga koʻra fond haqidagi maʼlumotlar fond, uning boshqaruvchisi, regulyator va fond birjasi veb-saytlarida hamda soʻrov boʻyicha oshkor qilinadi. Regulyator va birja uni eʼlon qilish uchun haq ololmaydi. Oshkor qilish mazmunining tafsilotlari, jumladan sof aktivlar qiymati qanday va qanchalik tez-tez eʼlon qilinishi, OʻRQ-392 ning oʻzida emas, balki quyi hujjatlarda belgilanadi.

Finmind qayerda turadi

Finmind maʼlumotlar va tahlil platformasi. U fondlarni boshqarmaydi, depozitariy vazifasini bajarmaydi va regulyatorga hech narsa topshirmaydi. Uni baholayotgan tashkilotlar tashkilotning Finmind hisobiga nima kirishi va uning eʼlon qilingan cheklovlarini /institutions sahifasida oʻqishi mumkin.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.