Real daromadlilik: inflyatsiyadan keyin nima qoladi

Yiliga 20% toʻlaydigan omonat saxiy eshitiladi. Aslida shundaymi, bu shu yil davomida narxlar bilan nima boʻlishiga bogʻliq. Agar narxlar 10% oshsa, pulingiz koʻpayadi, lekin unga sotib olish mumkin boʻlgan narsa ancha kamroq koʻpayadi. Inflyatsiyadan keyingi daromad real daromadlilik deyiladi va jamgʻarmangiz haqiqatda oldinga ketayotganini aynan shu son aytadi. Ushbu qoʻllanma uni qanday hisoblashni, soliq uni qanday oʻzgartirishini va Oʻzbekistonda jamgʻarma hamda investitsiyalarni solishtirishda undan qanday foydalanishni tushuntiradi.

Nominal va real daromadlilik

Nominal daromadlilik pulingiz soʻmda necha foiz oʻsishi: omonat stavkasi, obligatsiyaning kupon daromadliligi yoki aksiya narxining oʻzgarishi va uning dividendlari.

Real daromadlilik xarid qobiliyatingiz qanchalik oʻsishi: shu davrdagi narxlar oshishiga tuzatilgan nominal daromadlilik.

Yaxlit raqamlar bilan shartli misol. Siz 10,000,000 soʻmni yiliga 20% stavkada bir yilga omonatga qoʻyasiz va 12,000,000 soʻm olasiz. Yil davomida narxlar 10% oshadi, shuning uchun 10,000,000 soʻm turgan tovarlar savati endi 11,000,000 soʻm turadi. 12,000,000 soʻmingizga shunday savatlardan taxminan 1.09 tasini sotib olishingiz mumkin. Xarid qobiliyatingiz 20% emas, taxminan 9% oʻsdi.

Oddiy va aniq formula

Koʻpincha Fisher yaqinlashuvi deb ataladigan tezkor hisob inflyatsiyani nominal stavkadan ayiradi:

Real daromadlilik ≈ nominal daromadlilik - inflyatsiya.

Misolda: 20% - 10% = 10%.

Aniq formula ayirish oʻrniga boʻladi:

Real daromadlilik = (1 + nominal) ÷ (1 + inflyatsiya) - 1.

Misolda: 1.20 ÷ 1.10 - 1 = 0.0909, yaʼni taxminan 9.1%.

Ikkala son ham kichik boʻlganda yaqinlashuv aniq natijaga yaqin. Stavkalar va inflyatsiya yuqori boʻlganda, Oʻzbekistonda koʻpincha boʻlganidek, farq sezilarli boʻladi, shuning uchun aniq formulaga qoʻshimcha qadam qoʻyishga arziydi.

Real daromadlilik manfiy boʻlganda

Agar inflyatsiya nominal daromadlilikdan yuqori boʻlsa, soʻmdagi summa oʻssa ham xarid qobiliyatini yoʻqotasiz. Shartli misol: narxlar 10% oshayotganda 0% daromad keltiradigan joriy hisobdagi pulning real daromadliligi 1 ÷ 1.10 - 1, taxminan -9%. Inflyatsiya 12% boʻlganda 8% lik omonatning real daromadliligi 1.08 ÷ 1.12 - 1, taxminan -3.6%.

Aynan shuning uchun yillab bekor qoldirilgan pul sezdirmasdan kamayib boradi. Uzoq muddatli taʼsirni inflyatsiya va jamgʻarmalaringiz maqolasi koʻrsatadi.

Soliqni qoʻshish: soliqdan keyingi real daromadlilik

Soliq inflyatsiya hisobga olinishidan oldin nominal daromaddan olinadi. 2026-yil sentyabr holatiga Soliq kodeksiga koʻra:

• Bank omonatlari boʻyicha foizlar va Oʻzbekiston davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha daromadlar jismoniy shaxslar uchun soliqqa tortilmaydi (378-modda, 12- va 13-bandlar).
• Dividendlar va foizlar, jumladan korporativ obligatsiyalar kuponlari, rezidentlar uchun 5% stavkada soliqqa tortiladi (381-modda).
• Emissiyaviy qimmatli qogʻozlarni fond birjasida sotishdan olingan daromad jismoniy shaxslar uchun soliqqa tortilmaydi (378-modda, 7-band).

Inflyatsiya 10% boʻlgandagi shartli taqqoslash:

• 20% lik soliqsiz omonat: real daromadlilik 1.20 ÷ 1.10 - 1, taxminan 9.1%.
• Kuponning 5% i soliqqa tortiladigan 20% kuponli korporativ obligatsiya: sof nominal 19%, real daromadlilik 1.19 ÷ 1.10 - 1, taxminan 8.2%.

Nominal summaga soliq daromadning faqat inflyatsiyani qoplaydigan qismiga ham soliq demakdir, bu esa soliqning real daromadlilikka taʼsirini koʻringanidan kattaroq qiladi. Qoidalarni dividend va obligatsiya kuponlariga soliq maqolasi yoritadi.

Inflyatsiya raqamlarini qayerdan topish mumkin

Oʻzbekistonda rasmiy isteʼmol narxlari indeksini milliy statistika idorasi stat.uz saytida eʼlon qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki pul-kredit siyosatini 5% lik inflyatsion target bilan olib boradi va inflyatsiya tahlilini cbu.uz saytida eʼlon qiladi. Markaziy bankning asosiy stavkasi iqtisodiyotdagi foiz stavkalarini shu targetga qarab yoʻnaltirishning asosiy vositasi.

Grafik soʻnggi oʻn yil davomida Markaziy bank stavkasini yillik inflyatsiya bilan solishtiradi. Stavka inflyatsiyadan yuqori boʻlganda unga ergashadigan vositalarda soʻmdagi jamgʻaruvchilar ijobiy real daromad oladi; past boʻlganda ular yutqazadi. Stavkaning omonat va kreditlarga taʼsiri haqida Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi maqolasini oʻqing.

Rasmiy indeks oʻrtacha savat ekanini yodda tuting. Sizning shaxsiy inflyatsiyangiz nimaga pul sarflashingizga bogʻliq: oziq-ovqat, ijara, import tovarlar yoki taʼlim.

Qarorlarda real daromadlilikdan foydalanish

1. Investitsiyalarni real koʻrsatkichda solishtiring. 22% lik va 16% lik omonatlarni faqat bir-biri bilan emas, kutilayotgan inflyatsiya bilan solishtirishga arziydi.
2. Soliqdan keyingi raqamlardan foydalaning. Ayniqsa soliqsiz omonat yoki davlat obligatsiyasini soliqqa tortiladigan korporativ obligatsiya yoki dividend aksiyasi bilan solishtirganda.
3. Davrni moslang. Bir yillik daromadni oʻtgan yilgi raqam bilan emas, xuddi shu yildagi inflyatsiya bilan solishtiring.
4. Valyuta haqida oʻylang. Dollar omonatining oʻz real daromadliligi bor, u dollar inflyatsiyasiga va soʻmda sarflasangiz valyuta kursiga bogʻliq.
5. Real maqsadlar qoʻying. Yillar keyingi maqsadni rejalashtirganda uni bugungi pulda ifodalang va ijobiy real daromadlilikni koʻzlang.

Finminddagi pullik Real daromadlilik funksiyasi stat.uz saytidagi rasmiy oylik isteʼmol narxlari indeksi asosida soʻmdagi summa ikki sana orasida haqiqatda qancha turishini hisoblaydi va indeks biror sanani qamramasa, buni ochiq aytadi.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.