Oʻzbekistonda tashkilotlar uchun saqlash zanjiri

Xususiy investor uchun saqlash broker hal qiladigan mayda masala. Fond, sugʻurtalovchi yoki bank gʻaznachiligi uchun esa bu nazorat tizimining bir qismi: tashkilot qimmatli qogʻozlarini kim hisobga oladi, ular kimning topshirigʻi bilan harakatlanadi, bitim qanday hisob-kitob qilinadi va muayyan sanada egalikni qaysi koʻchirma isbotlaydi. Ushbu qoʻllanmada zanjir «Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida»gi Qonun bugun qanday belgilagan boʻlsa, shunday koʻrib chiqiladi hamda tashkilotning operatsion va risk xodimlari odatda beradigan savollarga javob beriladi. Xuddi shu tizimning chakana koʻrinishi, yaʼni depo hisobvaragʻi va aʼzo raqamlari depo hisobvaraqlari va Markaziy depozitariy maqolasida yoritilgan.

Huquqiy qoidalar qonunning lex.uz dagi amaldagi matnidan olingan va 2026-yil 28-sentyabrda oʻqilgan. Bu qisqacha bayon, yuridik maslahat emas.

Zanjir boʻgʻinlari

UZSE listingidagi qimmatli qogʻozga egalik sertifikat emas, yozuvdir. Unga boʻlgan huquqlar depo hisobvaraqlarida yuritiladi va qonun ularni uch joyda ochishga ruxsat beradi (36-modda):

• Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysida (UZCSD);
• broker vazifasini ham bajaradigan litsenziyaga ega investitsiya vositachisida;
• xorijiy nominal saqlovchida, yaʼni xalqaro markaziy depozitariy yoki hisob-kitob tizimida yoxud xorijiy birjalardagi bitimlar boʻyicha hisob-kitob qiladigan xorijiy markaziy depozitariyda.

Vositachi va xorijiy nominal saqlovchi oʻz mijozlarining qimmatli qogʻozlarini UZCSD dagi oʻz depo hisobvaraqlarida jamlangan holda saqlaydi, har bir mijoz boʻyicha tafsilotni esa oʻz registrlarida yuritadi. Shunday qilib, odatdagi tashkiliy pozitsiyaning ikki yozuvi bor: vositachidagi tashkilot nomi koʻrsatilgan qator va UZCSD dagi vositachi nomi koʻrsatilgan jamlangan qator.

Qonun buni bajaradigan vositachi yoki UZCSD ni nominal saqlovchi deb ataydi: egasining topshirigʻi bilan qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarni, ularning egasi boʻlmagan holda, hisobga oluvchi va tasdiqlovchi tomon (3-modda). Xorijiy nominal saqlovchi xorijiy tizimlar uchun xuddi shunday taʼriflanadi. 36-modda amaldagi tahririni 2021-yilgi oʻzgartirishlar bilan olgan (2021-yil 29-oktyabrdagi OʻRQ-726).

UZCSD nima qiladi va faqat u nima qiladi

39-modda depozitariyning mutlaq vazifalarini sanab oʻtadi. Tashkilot uchun eng muhimlari:

• qimmatli qogʻozlarni hisobga qoʻyish va chiqarilishini tasdiqlovchi hujjatlarni saqlash;
• qimmatli qogʻozlar egalari reyestrlarini yuritish;
• investitsiya vositachilari va xorijiy nominal saqlovchilarning depo hisobvaraqlarini yuritish;
• uyushgan savdolarda tuzilgan bitimlar boʻyicha qimmatli qogʻozlar va pul mablagʻlari bilan belgilangan tartibda hisob-kitob qilish;
• davlatning hamda davlat vakolat bergan shaxslarning qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarini hisobga olish;
• qonunda boshqacha belgilanmagan boʻlsa, investitsiya fondlari chiqargan va ularga tegishli qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarni hisobga olish;
• rezidentlar chiqargan qimmatli qogʻozlarga xalqaro kodlar (ISIN) berish;
• deponentlarning yagona bazasini yuritish va depo hisobvaraqlari boʻyicha harakat haqida maʼlumot yigʻish.

Bu mutlaq vazifalar xalqaro obligatsiyalarga tatbiq etilmaydi.

2024-yildan beri UZCSD aksiyadorlik jamiyati (38-modda, 2024-yil 22-oktyabrdagi OʻRQ-980 tahririda). Uning tariflarini qimmatli qogʻozlar bozori regulyatori bilan kelishilgan holda uning oʻz boshqaruv organi tasdiqlaydi. 2025-yilgi oʻzgartirishlardan (2025-yil 17-apreldagi OʻRQ-1057) beri hisobga qoʻyish, hisobga olish, saqlash va qimmatli qogʻozlar boʻyicha hisob-kitobni regulyator, bitimlar boʻyicha pul hisob-kitobini esa Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tartibga soladi.

Fondlar boʻyicha fond toʻgʻrisidagi qonun ham shu yoʻnalishda: investitsiya fondlari chiqargan va ularga tegishli qimmatli qogʻozlar UZCSD da hisobga olinadi va saqlanadi (OʻRQ-392, 15-modda).

Bitimdan hisob-kitob qilingan pozitsiyagacha

Birjadagi bitim uch bosqichdan oʻtadi va har birini qonun muayyan tomonga yuklaydi:

1. Kliring. Savdo tashkilotchisi taraflarning oʻzaro majburiyatlarini aniqlaydi va hisobga oladi, qimmatli qogʻozlar va pul bilan hisob-kitob uning kliring topshirigʻi asosida amalga oshiriladi (22-modda).
2. Qimmatli qogʻozlar bilan hisob-kitob. Uyushgan savdodagi bitimning qimmatli qogʻozlar qismi UZCSD va (yoki) investitsiya vositachisi tomonidan hisob-kitob qilinadi (33-modda).
3. Pul bilan hisob-kitob. Pul qismi Markaziy bank, tijorat banklari va (yoki) UZCSD tomonidan hisob-kitob qilinadi (33-modda).

Hujjatsiz qimmatli qogʻozga boʻlgan huquq xaridorning depo hisobvaragʻiga kirim yozuvi kiritilgan paytda unga oʻtadi va shu hisobvaraqdan koʻchirma bilan isbotlanadi (37-modda). Tashkilotning oʻz hisobi uchun aynan shu payt muhim, bitim vaqti emas. Birjaning oʻz sessiyalari va hisob-kitob jadvali UZSE savdo sessiyalari va hisob-kitob maqolasida tasvirlangan.

Vositachi sizga nima uchun javob beradi

Investitsiya vositachisi depozitar operatsiyalarni bajarganda uning majburiyatlarini 27-modda belgilaydi. Jumladan, u quyidagilarni bajarishi shart:

• har bir deponentning qimmatli qogʻozlari miqdori va nominal qiymatini hisobga olish;
• garov kabi yuklamalar va ularning bekor boʻlishini qayd etish;
• qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari, depo hisobvaragʻi boʻyicha operatsiyalarni faqat deponent yoki uning vakolatli shaxsining yozma topshirigʻi asosida bajarish;
• deponentning egalik huquqini depo hisobvaragʻidan koʻchirma bilan tasdiqlash;
• qonun oshkor qilishni talab qiladigan hollardan tashqari, aktivlar va ularning harakati haqidagi maʼlumotlarni sir saqlash;
• qimmatli qogʻozlar egalari reyestrini shakllantirish uchun UZCSD ga egalar haqida maʼlumot berish;
• kafolat fondini shakllantirishda ishtirok etish va javobgarlikni sugʻurtalash orqali oʻzi yetkazgan zararni qoplash imkoniyatini nazarda tutish.

Kafolat fondi savdo tashkilotchisida boʻladi va vositachi yetkazgan zararni investorga qoplash uchun har bir vositachining komissiyasidan ushlab qolinadigan qism hisobiga shakllantiriladi (23-modda). Undagi mablagʻlar vositachilarga tegishli, har biri boʻyicha alohida hisobga olinadi va boshqa maqsadlarda ishlatilmaydi. Vositachi mijozlar pulini qanday hisobga olishi va saqlashi kerakligi qonunning oʻzida emas, regulyator tomonidan belgilanadi.

Reyestrlar va reyestr sanalari

Qimmatli qogʻozlar egalari reyestrlarini UZCSD yuritadi. Reyestrni tuzish uchun u nominal saqlovchilardan jamlangan pozitsiyalar ortidagi egalar haqida maʼlumot soʻraydi (27 va 39-moddalar). Emitent muayyan sanada kim ovoz berishi yoki dividend olishi mumkinligini shu yoʻl bilan biladi. Shu sababli tashkilot pozitsiyasi reyestr sanasigacha vositachida toʻgʻri qayd etilgan boʻlishi kerak. Reyestr notoʻgʻri mijoz yozuvi asosida tuzilsa, dividend yoki ovoz ham shu tomonga ketadi. Aktivlarni oʻzgartiradigan korporativ hodisalar, masalan boʻlinish va yangi emissiyalar korporativ harakatlar: boʻlinish, birlashtirish va yangi emissiyalar maqolasida yoritilgan.

Tashkilot nimani solishtiradi

Zanjir tashkilotga bitta pozitsiyaning uch koʻrinishini beradi:

• bitim tasdiqnomalari va buxgalteriya hisobidan olingan oʻz hisobi;
• egalikning huquqiy isboti boʻlgan vositachining depo hisobvaragʻi koʻchirmasi;
• pul qismlari, dividendlar va kuponlar uchun bank yoki vositachidan olinadigan pul mablagʻlari.

Toʻgʻri tartib uchalasini har bir davr oxirida va har bir korporativ hodisadan keyin solishtiradi. Farqning odatiy sabablari vaqt (bitim bajarilgan, lekin hali kirim qilinmagan), turli sanalarda aks ettirilgan korporativ harakatlar yoki manbada ushlab qolingan komissiyalardir. Har bir nomuvofiqlik sababi va hal etilishi bilan qayd etilishi kerak, chunki auditor va kengash aynan shu izni soʻraydi.

Finmind qayerda turadi

Finmind saqlovchi ham, depozitariy ham emas va hech qanday qimmatli qogʻoz yoki pul saqlamaydi. U bozor maʼlumotlarini va, ulagan jismoniy shaxslar uchun, fondbozori.uz aʼzosidagi brokerlik hisobini oʻqiydi. Tashkilotning Finmind hisobiga nima kirishi va platformaning eʼlon qilingan cheklovlari /institutions sahifasida bayon etilgan.

Ushbu maqola faqat taʼlim uchun moʻljallangan va investitsiya maslahati emas. Qimmatli qogʻozlarga investitsiya qilish xavf bilan bogʻliq, jumladan kiritilgan mablagʻni yoʻqotish xavfi ham bor.